China

Aanzet tot een catalogue raisonné (22)

/ Jack van der Weide / Een reactie plaatsen

Dit is het tweeëntwintigste deel van een aanzet tot een catalogue raisonné van het oeuvre van Willem van Genk.

Album van Antwerpen (WVG-2005)

In de vorige eenentwintig posts met een aanzet tot een catalogue raisonné heb ik het gehad over tweedimensionaal werk (1 t/m 9), asssemblages (10 t/m 12) en de tekeningen en knipsels in de kwestie die ik hier en hier heb beschreven (13 t/m 21). In het geval van Willem van Genk is de vraag hoever je moet/kunt/dient te gaan, waar het gaat om snippers, knipsels en wat dies meer zij. In de serie 13 t/m 21 heb ik geprobeerd om (binnen het gestelde kader) álles te beschrijven, maar dat was vooral omdat er daar wat andere zaken speelden.

Ik beschik over een lijst van Museum Dr. Guislain met een (niet volledig) overzicht van knipsels, kleine tekeningen etc., die zijn aangetroffen tussen en in de boeken van Van Genk (‘Knipsels uit de bibliotheek van Willem van Genk’). Items uit die lijst vormen het grootste deel van het corpus van deze serie blogposts. De vraag is uiteraard wel wanneer een item het beschrijven waard is en wanneer niet; een vraag die het museum zichzelf ongetwijfeld eveneens zal hebben gesteld. Ik heb gekozen voor items die, in de ruime zin des woords, kunnen gelden als tekening. Die keuze is uiteraard subjectief en ik sluit niet uit dat uiteindelijk ook de overige items aan bod zullen komen.

Een aparte categorie vormen de documenten met alleen tekst, zoals brieven, vakantienotities, lijstjes etc. Deze zijn hier niet opgenomen. Wel opgenomen zijn tekeningen met een uitgesneden of -geknipte vorm, vaak gebruikt in ander werk. Museum Dr. Guislain bezit veel van dergelijke tekeningen. De uitgeknipte vorm is vaak rond (tondo); tekeningen met een uitgeknipte vorm kwamen eerder voor, zie b.v. WVG-0115, WVG-0130, WVG-1040, WVG-1058 t/m WVG-1062, WVG-1064, WVG-1065, WVG-1089, WVG-1090 en WVG-1092.

Items die zijn afgebeeld in Willem van Genk bouwt zijn universum (2010), die te zien waren op een tentoonstelling of waarvan ik over een foto beschik, hebben voorrang gekregen.

WVG-2001

Zonder titel (jeugdtekening) | ca. 1935 | potlood op papier | ca. 15 x 20 cm | particuliere collectie

Bij de spullen van haar oude tantes trof een nicht van Willem van Genk enkele jaren geleden een jeugdtekening van de kunstenaar aan. Het ging om een potloodtekening van een verkeersknooppunt bij een station met enkele panden. Blijkens het onderschrift zou het gaan om STATION ROOSENDAAL en de STEENBERGSCH STRAATWEG, maar de weergegeven verkeerssituatie en gebouwen komen niet overeen met de contemporaine realiteit. Er is geen ondertekening of datering 

Voor meer informatie en een afbeelding zie hier.

WVG-2002

Groeten uit Scheveningen | ca. 1945 | gemengde techniek op papier | ca. 15 x 20 cm | collectie Museum Dr. Guislain, Gent

Afbeelding: Willem van Genk bouwt zijn universum, p. 6 (boven links).

Beschrijving in de database van Museum Dr. Guislain: ‘Pentekening op papier van boot met opschrift en titel: “Groeten uit Scheveningen”. Op de achterzijde het opschrift: Scheveningen in potlood. Aan achterzijde is er in geknipt.’

Te zien op deze vroege tekening is een varende boot, K.W. 85, met erboven de teksten “Werken van ‘s-Gravenhage” en “Groeten uit Scheveningen”. Achter de masten van de boot staat een lijst met een zestal titels van publicaties over ’s Gravenhage, waarvan de meest recente uit 1947 is.

WVG-2003

Molen | ca. 1945 | gemengde techniek op papier | collectie Museum Dr. Guislain, Gent

Afbeelding: Willem van Genk bouwt zijn universum, p. 6 (boven rechts).

De tekening is opgenomen in Willem van Genk bouwt zijn universum, onder de noemer ‘Knipsels uit de bibliotheek van Willem van Genk’. Op de achterkant staat de tekst (Hollandsch Glorie) Leiden omstreken.

WVG-2004

Petit plan de Bruxelles | ca. 1950 | gemengde techniek op papier | ca. 40 x 25 cm | collectie Museum Dr. Guislain, Gent

Afbeelding: Willem van Genk bouwt zijn universum, p. 9.

Beschrijving in de database van Museum Dr. Guislain: ‘Plan transportnetwerk Brussel. Achterkant opschrift ‘Petit plan de Bruxelles’ (net der Brusselsche tramwegen en buurtspoorwegen) + stempel W. VAN GENK.’

Kaart van het openbaar vervoer in Brussel. Linksboven de letter B in een cirkel, over een afbeelding van een tram. Er zijn duidelijke overeenkomsten met WVG-1008 (Tramplan Brugge) en WVG-1037 (Situatieplan Antwerpsche tram & Buurtspoorwegen).

De tekening was te zien tijdens de tentoonstellingen Outsider art. Creativiteit buiten de kaders (2015) en Woest (2019-2020).

WVG-2005

Album van Antwerpen | ca. 1955 | boekje met draadbindrug, gemengde techniek op papier | ca. 12 x 20 cm | particuliere collectie

Afbeelding voorkant: Willem van Genk bouwt zijn universum, p. 104 (onder). Tekeningen uit het boekje zijn onder meer hier en hier te zien.

Omslag met daarin een leporello met zes potloodtekeningen. Vormgegeven als een officiële uitgave: Album van Antwerpen, “de signorenstad aan de schelde!”, het eerste deel van een serie schetsboeken met “stadgezichten en landschappen”.

Op de binnenzijde van de voorkant staat in rode inkt een inhoudsopgave, onder de teksten Tekeningen stadgebied Antwerpen en “ANVERSOIS”. De binnenzijde van de achterkant van het omslag is betekend (een schip dat op de Schelde vaart, met het silhouet van Antwerpen op de achtergrond), maar onduidelijk is of dit door Van Genk zelf is gebeurd. Op de achterkant staat een aantal teksten, opnieuw in rode inkt, waaronder een Index tekeningen stad Antwerpen en een Oriënteringswandeling, onder SPQA in grote letters.

WVG-2006

Keyserlei, Antwerpen | ca. 1955 | gemengde techniek op papier | 4 delen, per deel ca. 40 x 15 cm | collectie Museum Dr. Guislain, Gent

Afbeelding: Willem van Genk bouwt zijn universum, p. 29 (boven).

Beschrijving in de database van Museum Dr. Guislain: ‘Tekening van Brussels stadslandschap bestaande uit 4 delen. Hier en daar kleine scheuren.’

Ingekleurde tekening van de Antwerpse Keyserslei, over de straat een spandoek met de tekst BEZOEKT-DIT-JAAR-DE-BRUSSELSCHEJAARBEURS. Op de achtergrond het Antwerpse station.

Voor meer informatie en een afbeelding zie hier.

De tekening was te zien tijdens de tentoonstelling Aussi Loin qu’ici (2025-2026).

WVG-2007

In de jaren 1937 | ca. 1955 | gemengde techniek op papier | ca. 40 x 15 cm | collectie Museum Dr. Guislain, Gent

Afbeelding: Willem van Genk bouwt zijn universum, p. 29 (boven).

Beschrijving in de database van Museum Dr. Guislain: ‘Tekening van deel van een zeppelin of hangaar met tekst op papierplakband.’

Pentekening van een deel van een zeppelinhangar, met onder meer de teksten (deels op ppierplakband) Thuishaven luftschif en In de jaren 1937 kreeg […] en bezoeker, met name de “Graf Zeppelin” […].

WVG-2008

Schwebebahn, Wuppertal | ca. 1955 | balpen op papier | ca. 20 x 20 cm | collectie Museum van de Geest, Haarlem

Afbeelding: zie hieronder bij WVG-2009.

Balpentekening van de Schwebebahn in Wuppertal, afkomstig van de familie Van der Wal. Hans Looijen, toenmalig voorzitter van de Stichting Willem van Genk, verwierf de tekening in 2021 van de familie, samen met een brief van Van Genk. De tekening is vrijwel identiek met WVG-2009.

WVG-2009

Schwebebahn, Wuppertal | ca. 1955 | balpen op papier (uitgeknipt tondo) | ca. 20 x 20 cm | collectie Museum Dr. Guislain, Gent

Afbeelding: Willem van Genk bouwt zijn universum, p. 3 (tondo) en 8 (onder; rest).

Beschrijving in de database van Museum Dr. Guislain (zonder tondo): ‘Balpentekening van bruggen op een industriegebied. Bovenaan cirkelvorm uitgeknipt.’

Balpentekening van de Schwebebahn in Wuppertal, met een uitgeknipt tondo. De tekening is vrijwel identiek met WVG-2009.

De tekening, inclusief tondo (zie foto hieronder) was te zien tijdens de tentoonstelling Outsider art. Creativiteit buiten de kaders (2015).

WVG-2008 en WVG-2009

WVG-2010

Het onbekende China tegemoet | ca. 1955 | gemengde techniek op papier | ca. 40 x 25 cm | collectie Museum Dr. Guislain, Gent

Afbeelding: zie hieronder.

Beschrijving in de database van Museum Dr. Guislain: ‘Tekening over China met tekst in verschillende kleuren balpen.
Uitgesneden/ uitgescheurde vorm in midden.’

Geïllustreerde tekst over Socialistisch China in opbouw met een uitgeknipte vorm.

De tekening was te zien tijdens de tentoonstelling Woest (2019-2020).

WVG-2010

Veiling (3)

/ Jack van der Weide / 1 reactie

Internationale (detail)

Afgelopen weekend kwam er weer een werk van Willem van Genk ter veiling.1 En niet zomaar een werk: het betrof een collage die al jaren zoek was. In de aanloop naar de overzichtstentoonstelling Woest in 2019 was aanvankelijk geprobeerd om álle werken van Willem van Genk te tonen, voor zover bekend. Dat streven werd al snel losgelaten, enerzijds omdat niet alle bezitters hun werken in bruikleen wilden geven, anderzijds omdat er te veel werken waren waarvan de precieze verblijfplaats niet (meer) kon worden achterhaald.

Twee van die werken waren de collages Internationale en Glimpses of Asia, die in 1991 door galerie Hamer waren verkocht:

Via Monika Kinley uit Engeland komt het verzoek van een Japanse firma met een prestigieuze collectie outsiderkunst om een tweetal werken te mogen aankopen, die daarna in een expositie getoond zullen worden. Na verder overleg met Monika Kinley wordt besloten tot verkoop over te gaan van de werken Glimpses of Asia (97,5 x 180 cm) en Internationale (98 x 174,5 cm) voor de prijs van fl. 30.000 (ca. 14.000 euro) elk.2

De twee werken werden getoond tijdens de groepstentoonstelling Selection from the Collection bij de galerie van het modehuis Alpha Cubic in Tokio. Voor de tentoonstelling Woest werd tevergeefs geprobeerd om de twee werken weer op te sporen, nadat de eigenaar van Alpha Cubic was overleden.

Internationale | ca. 1967 | gemengde techniek op papier | 98 x 174,5 cm | particuliere collectie (?)

Wat schetst derhalve mijn verbazing toen ik op 17 oktober, ronddwalend op internet, een bericht zag van het Franse Artnet over een veiling in Japan waar Internationale onder de hamer zou komen. Het betrof het Japanse veilinghuis iART uit Tokio, dat in dit geval kennelijk niet wist wat men verkocht: de richtprijs was 100.000 tot 180.000 yen. Dat leek veel, maar de yen is een soort lire en het ging omgerekend om zo’n 560 tot 1000 euro. Internationale was kavel #004 van veiling no. 91, Contemporary Art × Hermès. Het dilemma was of ik dit alles aan de grote klok moest hangen en daarmee potentiële kopers waarschuwen, of dat ik mijn vondst moest stilhouden, met de kleine kans van het verwerven van een absurd goedkope Van Genk. Ik besloot tot het laatste.

Wie het nieuws uiteraard wél te horen kreeg, was verzamelaar X, die onmiddellijk veel belangstelling had.3 Ook stuurde ik een neutraal mailtje aan het veilinghuis, waarop ik een paar dagen later al antwoord kreeg van een medewerker van iART, Yuki Sato: ‘If you have any lots you would like to bid, please let me know. I can send you some additional images. Best Regards, Yuki’. Uiteraard antwoordde ik dat ik met name geïnteresseerd was in kavel #004 en dat ik heel erg graag nadere foto’s wilde ontvangen. Een dag later stuurde Yuki-san me maar liefst drieënzestig foto’s, grotendeels met details van het werk.4

Zoals ik eerder schreef, is Internationale een collage die Japan tot onderwerp heeft en waarbij de verschillende tekeningen opvallend recht in het werk zijn geplaatst. De middelste afbeelding bevat onder meer een atoomwolk met het woord HIROSHIMA en lijkt geïnspireerd door het Japan-boek uit het interview met Bibeb, waarin ‘Japanse kersebloesem, vogels, enz. worden gesteld tegenover mannen met zwaarden die hoofden afhakken, tanks, martelingen en de atoombom.’5 De tekening links van het midden laat de serene kant van Japan zien, met een landschap met pagodes, bomen en een gele zon. Een rode zon is het middelpunt van een clustertje afbeeldingen daaronder, dat eveneens bestaat uit meer verstilde afbeeldingen. Die vormen een contrast met de grote tekening daarnaast van een 1 mei-optocht, met vele borden en spandoeken met Japanse karakters en als onderschrift in cyrillisch schrift ИНТЕРНАЧИОНАЛ.

Internationale (detail)

De foto’s van iART waren aanmerkelijk gedetailleerder dan de foto’s die ik al van het werk bezat. Zo was nu de ondertekening in de rechter benedenhoek goed leesbaar, wat interessante informatie opleverde. Te zien was dat Van Genk de collage 1 Mei optocht in Tokio had genoemd,6 dat hij de datering 1967 had gebruikt en dat hij, zoals zo vaak in deze periode, een samenwerkingsverband met Pieter Brattinga suggereerde. Brattinga had een eigen logo gekregen, BRATT (met daaronder USA) en het werk was het product van BRAGHA studio, met WFAM van GENK als ontwerper.

Tussendoor was ook een soort reclameboodschap aangebracht: Voor Japans speelgoed Pieter Brattinga & Co Prinsengracht Amsterdam. Dit was een verwijzing naar de tentoonstelling Japans speelgoed die Brattinga (woonachtig aan de Prinsengracht in Amsterdam) georganiseerd had als kantinetentoonstelling bij Steendrukkerij De Jong & Co. in Hilversum en die daar te zien was 7 juli tot 31 augustus 1962. Van Genks eigen kantinetentoonstelling in Hilversum dateerde van begin 1964, maar kennelijk was hij ook van eerdere activiteiten van Brattinga op de hoogte.

Japans speelgoed bij Steendrukkerij De Jong & Co.

Ook viel uit de foto’s van iART onder meer op te maken dat er latere toevoegingen waren in rode en gele verf, de signature kleuren van Van Genk vanaf eind jaren zestig. Dit was met name te zien in het woord ИНТЕРНАЧИОНАЛ, maar ook in toevoegingen als USRR, TOKIO ’64, NED. OOST INDIË ONDER DE JAPANSCHE HIEL, THE LONDON ZOO, CHINA PICTORIAL en PEKING REVIEW. Meer in het algemeen bleek het werk in met name de teksten een aantal verwijzingen naar China te bevatten. Aan de rechterkant was een gekantelde strook aangebracht met in grote rode en gele letters CHINA RECONSTRUCS ……, met daaronder een lijst van tentoonstellingen over China en Japan in Nederlandse musea.

De foto’s boden verder een duidelijk blik op alle vouwtjes en scheurtjes van de collage, maar ook op de tientallen prachtige tekeningen waaruit Internationale was opgebouwd. Er waren mensenmassa’s (al dan niet met 1 mei-vlaggen), bussen, treinen, vliegtuigen, een kiosk met een boek over ZEPPELIN LINIEN, een station, een reclame voor BAYER, teksten in spiegelschrift (SCHOOLBUS, gezien via de binnenkant van een voorruit), gebladerte met een spinnenweb, een kabelbaan, een zieke man, soldaten, industrie, een raket, hoogspanningskabels, tanks, schepen – allerlei bekende en herkenbare beeldmotieven die in verband met Japan werden gebracht.

Website iART, 15 november 2025

Op zaterdag 15 november om 12:00 uur JST was het zover. JST staat voor ‘Japan Standard Time’ en eerder had ik uitgerekend dat het in Tokio zeven uur later was dan hier. Waar ik helaas geen rekening mee had gehouden, was het einde van de zomertijd. Toen verzamelaar X en ik ieder in onze eigen woonplaats inlogden op het live bidding system van iART, was het Van Genk-kavel al aan de beurt geweest. Opbrengst: 13.500.000 yen, zo’n 75.000 euro. Kennelijk hadden toch ook enkele grotere bieders lucht van de veiling gekregen, zij het niet in een mate als in september in Parijs – toen verwisselde een stadgezicht van Van Genk van eigenaar voor meer dan 200.000 euro. En zelfs inclusief veiling-, verzekerings- en vervoerskosten kwam deze daarbij niet in de buurt.

Internationale dook dus na meer dan drie decennia weer even op, om na een paar weken opnieuw te verdwijnen. Misschien verschijnt het werk binnenkort in een museum of op de Outsider Art Fair, maar de kans daarop acht ik klein. Gelukkig hebben we de foto’s nog.

NOTEN

  1. Eerdere schreef ik over veilingen met werk van Van Genk in april 2024 (hier), juni 2025 (hier) en september 2025 (hier en hier). ↩︎
  2. Van der Endt, Kroniek van een samenwerking, pp. 67-69. ↩︎
  3. Iets later lichtte ik ook de voormalige consigliere van Nico van der Endt in – over wie (Van der Endt) een interessant In Memoriam verscheen in Raw Vision #123. ↩︎
  4. Over Glimpses of Asia had het veilinghuis helaas geen nadere informatie: ‘The designer and the founder of Alpha Cubic,  Ryozo Shibata, has passed away already, and the company has also been closed. Now a company called Cross Plus succeeds the brand “Alpha Cubic”, but I don’t think they know about the work since they just bought the brand name.’ (E-mail van Yuki Sato aan Jack van der Weide, 22 oktober 2025.) ↩︎
  5. Bibeb, “Ik ben een stuk grijs pakpapier”, p. 123. ↩︎
  6. De titel “Internationale” wordt voor het eerst gebruikt in de catalogus bij de tentoonstelling Willem van Genk bij galerie De Ark in Boxtel (1976). ↩︎