Walda, Hermans, kleurenets

/ Jack van der Weide / Een reactie plaatsen

Koning der Stations

Enkele weken geleden overleed op 86-jarige leeftijd Dick Walda. Op de literaire weblog Tzum schreef ik een kort in memoriam:

Op 15 oktober overleed in Sneek schrijver en documentairemaker Dick Walda. Walda was in 1967 gedebuteerd bij uitgeverij Sijthoff met de verhalenbundel Klein frontnieuws, volgens De Telegraaf ‘een volmaakt gave entree’. Walda, opgeleid als typograaf, publiceerde verhalen in onder meer Hollands Maandblad, Maatstaf, Gandalf en Avenue. In 1970 verscheen bij Sijthoff een tweede bundel, Dierenvrienden onder mekaar. In het eerste deel van de prozabloemlezing Verhaal nog es wat… (1973) figureerde Walda naast J. Bernlef, Jeroen Brouwers, Maarten Biesheuvel en Rudolf Geel.

In de loop van de jaren zeventig ging Walda zich meer en meer toeleggen op schrijven voor radio en televisie. Hij was onder meer verantwoordelijk voor het scenario van de dramaserie De wolvenman en schreef meer dan honderd hoorspelen. Daarnaast publiceerde hij jeugdboeken, reisboeken en boeken over overlevenden van de Tweede Wereldoorlog, zoals Amsterdam-Zuid in oorlogstijd (1986) en Trompettist in Auschwitz (1990). Ook maakte hij vele reizen naar de Sovjet-Unie, meestal in gezelschap van fotograaf Mattheus Engel, en ontwikkelde hij zich als documentairemaker.

Walda wilde met zijn werk de verhalen van gewone mensen vertellen aan andere gewone mensen: ‘Dat klinkt misschien hoogdravend, maar ik schrijf niet over of voor advocaten of artsen. Die zijn al zo fantastisch gebekt dat ze wel voor zichzelf kunnen opkomen. Ik probeer mensen die het niet zo goed kunnen zeggen, woorden te geven. Dat doe ik niet met een dik opgelegde boodschap. Want boodschappen zijn stomvervelend. Maar je kan de afhankelijkheid in allerlei situaties laten zien. Daaruit kan een nieuwe mondigheid ontstaan.’

In dat streven paste ook zijn inzet voor de Haagse kunstenaar Willem van Genk, die hij in 1981 had ontmoet. Walda fungeerde jarenlang als diens vertrouwenspersoon, ‘beschermheer’ en onbezoldigd chauffeur. Hij maakte een hoorspel en een documentaire over Van Genk (samen met regisseur Jan Keja) en publiceerde in 1997 het boek Koning der stations. Episoden uit het leven van Willem van Genk.

Met Walda overleed de laatste van de twee vrienden van Willem van Genk, zoals ze wel werden genoemd – Nico van der Endt was hem in januari 2025 voorgegaan.1 Zijn boek Koning der Stations, waarvan in 2019 een tweede, sterk gewijzigde druk verscheen, bepaalde voor een belangrijk deel het beeld dat latere onderzoekers van Willem van Genk hadden. Misschien schoot Walda soms wat door in zijn rol als beschermheer, maar veel belangrijker was zijn enorme inzet voor de kunstenaar. Het is moeilijk voor te stellen wat Van Genk in bepaalde situaties zonder Walda aan had gemoeten.

***

Op 18 januari 1964 opende schrijver Willem Frederik Hermans de tentoonstelling Van Genk’s fantastische werkelijkheid bij Steendrukkerij De Jong & Co. in Hilversum, de eerste expositie van Willem van Genk; iets waar ik de laatste jaren vaker over heb geschreven.2 De vraag is waar of via wie Hermans in contact kan zijn gekomen met het werk van Van Genk. Hij moet het op de een of andere wijze hebben gezien, anders had hij de uitnodiging voor de opening zeker niet geaccepteerd. Maar hoe, als de tentoonstelling in Hilversum de eerste gelegenheid was waar het werk in het openbaar te zien was?

Mogelijk was een en ander gelopen via zijn toenmalige vriend Henk Hofland, die werkzaam was bij het Algemeen Handelsblad en beter was ingevoerd in de Nederlandse kunstwereld. Hofland was ook aanwezig bij de opening van de tentoonstelling in Hilversum en was redacteur van het tijdschrift Kunst van Nu. Reden om in het Hermans-archief de correspondentie met Hofland in te willen zien. Dat was makkelijker gezegd dan gedaan, een en ander verliep via het WFH-instituut dat toestemming moest verlenen. Na in februari een formeel verzoek daartoe te hebben ingediend, kreeg ik pas in oktober (na meerdere herinneringsmails) positief bericht.

Willem Frederik Hermans (steeds links) in gesprek met Willem van Genk bij de opening van de tentoonstelling Van Genk’s fantastische werkelijkheid bij Steendrukkerij De Jong & Co., 18 januari 1964. Tussen hen in een aandachtig toehorende Henk Hofland

Vol goede moed toog ik daarom een week geleden naar de studiezaal van het Letterkundig Museum in Den Haag, waar enkele mappen voor mij klaar lagen. De oogst was echter teleurstellend: er waren geen brieven tussen oktober 1963 en februari 1964 en de enkele opmerkingen die Hermans en Hofland over van Genk maakten, betroffen de publicatie van de inleiding van Hermans in Kunst van Nu. ‘In een volgende acti[e]ve depressie zat ik het stuk over v. Genk bewerken en opsturen’, schrijft Hermans aan Hofland op 4 februari 1964. En op 10 februari 1964, als Hermans kennelijk contact heeft gehad over zijn bijdrage met een andere redacteur van Kunst van Nu: ‘Hierbij het stukje over Van Genk, waar zekere heer Klein (de naam voorspelt niets goeds) mij vanmiddag over opbelde om mij een zeer klein honorarium voor te spiegelen. Maar ik blijf bij wat ik al zei: f. 150, of, als het minder wordt, moet de redactie van Kunst van Nu het maar houden.’3

Blijft dus de vraag hoe Hermans het werk van Van Genk kende. Een theorie is dat hij al een sneak preview had gehad bij Steendrukkerij de Jong en Co. Weliswaar had men daar nog tot een dag van tevoren doorgewerkt om de tentoonstelling op tijd af te krijgen, maar op de foto’s in de uitnodiging is te zien dat een aantal werken er al hing. Een andere (en wat mij betreft: meer waarschijnlijke) optie is dat Hermans was wezen kijken op de kunstacademie van Joop Beljon. Zoals ik in mijn biografie van Van Genk schreef: ‘In een deel van de voormalige Beeldenzaal van het academiegebouw was een tentoonstellingsruimte ingericht waar werk van leerlingen en soms ook docenten werd getoond. In 1963 was hier op instigatie van Beljon een tiental tekeningen van Van Genk te zien. De interesse bleef grotendeels beperkt tot de gebruikers van het gebouw, al was de tentoonstelling ook voor buitenstaanders toegankelijk.’4 Wellicht had Hermans hier al kennis gemaakt met het werk.

***

Bij Museum Dr. Guislain in Gent doken dit voorjaar twee multomappen op met een groot aantal foto’s van werk van Willem van Genk. Mogelijk betrof het een soort portfolio dat de kunstenaar zelf had aangelegd. Binnenkort kom ik in een aparte blogpost uitgebreider te spreken over de mappen, die ik begin november onder ogen kreeg. Voor nu: in één van de mappen bevond zich een ingekleurde afdruk van de ets Rondvaart:

Rondvaart | 1966 | ets | ca. 15 x 23 cm | Museum Dr. Guislain, Gent (B)

Over rondvaart heb ik eerder (hier) geschreven. Ik gaf aan dat het werk waarschijnlijk een eerste poging van Van Genk was om zich met de voor hem nieuwe etstechniek uiteen te zetten. Rondvaart is daarmee van een andere orde dan de vier andere, min of meer voldragen etsen van Van Genk. Daarnaast schreef ik dat ook bij dit werk een verschil lijkt te bestaan tussen officiële en niet-officiële afdrukken, waarbij die laatste vaak te herkennen zijn aan een gestippelde rand rond de afbeelding. De ets bij Guislain heeft overduidelijk een gestippelde rand – in twee kleuren. Zou het gele gedeelte nog ingekleurd kunnen zijn, de rode stippen zijn dat duidelijk niet. De vraag is of daaruit conclusies te trekken zijn, en zo ja, welke.

De inkleuring van de voorstelling is hoogstwaarschijnlijk door Van Genk zelf gedaan. De tram op de brug, zichtbaar door het glazen dak van de boot, heeft de kleuren van de trolleybussen in Arnhem. De personen in de boot zijn omlijnd met oranje, zoals vaker te zien op werken van Van Genk. Opvallend zijn vooral de rode accenten: de twee parasols, de rode en witte vlaggetjes aan de bovenzijde van de afbeelding, de hoofddoek van een van de passagiers, een vlag en zelfs de strikjes aan het einde van de vlechten van het meisje links. Het rode strikje keert weer terug bij de man rechts.

Nu Museum Dr. Guislain ook Rondvaart blijkt te bezitten, heeft men in Gent alle etsen die Van Genk ooit heeft gemaakt. Het is daarmee de enige mij bekende collectie die op dat punt volledig is – Stichting Collectie De Stadshof heeft een exemplaar van Rondvaart maar ontbeert de andere vier etsen. Hoe dan ook zijn er nu in ieder geval al twee losse exemplaren van Rondvaart bekend. Op naar meer.

NOTEN

  1. Helena van den Enden, ‘De vrienden van Willem van Genk. Gesprek tussen Nico van der Endt en Dick Walda’, in: Witte wolken 3 (1998), nr. 17, pp. 3-7. ↩︎
  2. Zie onder meer ‘De eenheid van het spinnenweb. Willem van Genk bij Steendrukkerij De Jong & Co.’ (Desipientia 24 [2017], 2, pp. 30-33); ‘In een web gevangen zoals iedereen (2)’. (De God van Nederland 19 [2019], pp. 50-51) en Huiveringwekkend mooi. Willem Frederik Hermans en Willem van Genk (Statenhofpers, Den Haag 2024). ↩︎
  3. Hermans’ opmerkingen waren ook al te lezen in de voetnoten bij deel 21 van zijn Volledige werken, waarin het stuk over Van Genk is opgenomen. ↩︎
  4. Van der Weide, De eenheid van het spinnenweb, p. 105. Ik baseerde mij op mededelingen van Hank Onrust, oud-leerling van de Academie. Volgens Agnes van den Noort-van Gelder, in de jaren zestig eveneens leerling van de Academie, ging het bij de Beeldenzaal om een grote en hoge zaal, die onder Beljon was verdeeld in een opslagruimte, een drukkerij en een tentoonstellingsruimte. ↩︎

Vleeshal, titels, haringblad

/ Jack van der Weide / Een reactie plaatsen

St. Bavokerk, Haarlem (detail)

In de Vleeshal aan de Grote Markt in Haarlem is van 3 oktober 2026 tot en met september 2027 de tentoonstelling Outsider Art – 150 jaar outsiderkunst in Nederland te zien. Een deel van de geëxposeerde werken is afkomstig van Stichting Collectie De Stadshof. De werken uit die collectie waren sinds 2002, na de sluiting van museum De Stadshof in Zwolle, in langdurige bruikleen bij Museum Dr. Guislain in Gent. Museum van de Geest en Stichting Collectie De Stadshof zijn recentelijk tot een bruikleenovereenkomst gekomen, waardoor de collectie naar Nederland is teruggekeerd en nu in beheer is van dat museum.

Stichting Collectie De Stadshof bezit een flink aantal werken van Willem van Genk, en bepaald niet de minste. Hun website vermeldt dertien werken op board of papier en vier trolleybusassemblages. Daarnaast bezit de stichting in ieder geval nog de enig bekende losse afdruk van de ets Rondvaart (WVG-0087; zie hier). De tentoonstelling in Haarlem toont drie ‘Stadshof-werken’ van Willem van Genk: Het project Asbery Havana (WVG-067), Microcollage ’73 (WVG-0070) en Zelfportret zwakzinnigen-nazorg (WVG-0096). Ook de collage Centraal Station (WVG-0042) was voor de tentoonstelling voorzien, maar er bleek uiteindelijk geen plaats voor te zijn.

Outsider Art – 150 jaar outsiderkunst in Nederland is een mooie tentoonstelling, waarvan zeker het begin (over het einde van de negentiende eeuw en het begin van de twintigste) ook uitermate informatief is. De Vleeshal is een prachtige locatie die op verschillende manieren positief afsteekt bij de donkere en toch enigszins claustrofobische ruimte bij de Hermitage/H’ART in Amsterdam. De afzonderlijke werken verliezen helaas wat van hun uniciteit en bijzonderheid in deze wat overweldigende opstelling, maar de algemene indruk is zeker positief.1

Tentoonstelling 150 jaar outsiderkunst in de Vleeshal in Haarlem, met drie keer Willem van Genk: linksboven Het project Asbery Havana, daaronder Microcollage ’73 en rechts Zelfportret zwakzinnigen-nazorg

Zelfs de werken van Willem van Genk ontkomen er niet aan dat ze enigszins opgaan in het grotere geheel, al zorgt hun kleurrijkheid en kwaliteit (plus een eigen wand) er toch wel voor dat ze extra opvallen. Over de publicatie bij de tentoonstelling ben ik iets minder enthousiast. De meest opvallende fout in de teksten over Van Genk is dat deze ‘in 1964 […] zijn eerste solotentoonstelling bij de Academie’ zou hebben gekregen. Dit is helaas niet waar, die eerste solotentoonstelling vond plaats in Hilversum, bij Steendrukkerij De Jong & Co. Het Viruly-effect slaat weer toe.2

***

De publicatie bij de tentoonstelling in Haarlem maakt eens temeer duidelijk dat titels in het geval van Willem van Genk vaak problematisch zijn. Dat was al zo bij zijn eerste tentoonstelling in 1964 (met o.a. negen werken met de titel Mockba) en duurt voort tot op de dag van vandaag, met de trolleybus- en tramassemblages als hoogte- of zo men wil dieptepunt. In mijn biografie heb ik daar wat uitgebreider aandacht aan besteed,3 op deze plek zal ik mij beperken tot een paar opmerkingen die onder meer werken betreffen die in Haarlem worden getoond.

Addy Persoon-van Genk stuurde in 1971 aan Pieter Brattinga een lijstje met titels van tien werken die haar broer Willem op dat moment recentelijk had gemaakt en die hij eventueel wel wilde verkopen. Slechts enkele van de titels op dit lijstje komen min of meer overeen met de titels waaronder de werken later in boeken, tentoonstellingscatalogi of musea werden genoemd dan wel geregistreerd. Waar een nieuwere benaming eventueel beter zou kunnen zijn, zoals Great Railroads of the World in plaats van Railways, zijn het met name vergelijkbare titels die een verband verduidelijken tussen werken. Zo bleken World Airport, Arthur Hailey Airport 1 en Arthur Hailey Airport 2 op het lijstje te heten Airports I/Tokyo Haneda (Int.), Airports II/Japan Airlines en Airports III/Garuda Indonesia. De twee schilderijen met driedimensionale elementen World Aircraft en Cubaanse Luchthaven hadden van Van Genk de titels World Aircraft I/K.L.M. en World Aircraft II/Cubana Airways gekregen en hoorden dus bij elkaar. En waar een samenhang al duidelijk was, werd deze nog specifieker: Project Asbery I bleek volgens de kunstenaar Het Project Asbery Moskou te heten en Project Asbery II was Het Project Asbery Havanna.

‘Hierbij treft U een lijstje aan, hetwelk Willem mijn broer tijd mij geruime tijd geleden heeft gegeven.’

Een belangrijke factor bij het ontstaan van de nieuwe titels was de catalogus van Galerie De Ark uit 1976 bij de grote tentoonstelling willem van genk. Samensteller Dick Heesen had een aantal werken van nieuwe titels voorzien, waarvan er vele beklijfden. Soms had hij fouten gemaakt of was zijn drang naar bondigheid te groot geweest, zoals in het geval van Rome (eerder St. Pieter in Rome, later Reiseland Italien), Oost Europa (= Kathedraal Pilsen), Architectuur (= Urbanisme et Architecture) of Steden (= Minsk-Mosca). Hij was het ook die de etsen uit 1967 hun min of meer definitieve titels gaf, waarbij Minsk – eigenlijk: Hotel Minsk – een min of meer foutieve naam was die bleef bestaan. Zes werken hadden in de catalogus de titel Amsterdam, eveneens zesmaal kwam Moskou voor. De grote naïeven heette bij Heesen Willem van Genk in het Stedelijk.

In 1998 verscheen de monografie Willem van Genk. Een getekende wereld, met daarin een oeuvrelijst die in de decennia die volgden als maatgevend ging gelden. Nieuwe titels die Heesen in 1976 had bedacht, werden soms overgenomen (Tube Station, Cubaanse Luchthaven, Vervoer USSR) dan wel aangepast (Centraal Station werd Centraal Station Amsterdam, Den Haag werd Bouwend ’s Gravenhage). Werken waarvan men wist of dacht dat ze bestonden, kregen de aanduiding ‘Zonder titel’, vaak met een specificatie tussen haakjes. Soms was er ook sprake van een dubbele titel, waarbij de twee onderdelen werden gescheiden door een schuine streep, zoals New York Strip/Mr. Petrov, Alt Heidelberg/Bergstrasse en Academy Information/Art Expo (= Collage 2000 Beljon Inc.). Microcollage ’73/Studiereis van Beatrix en Claus heette bij Heesen Microcollage ’72 – ’73.

Microcollage ’73 (detail)

***

Het meest recente nummer van het ‘onvoorspelbaar verschijnend tijdschrift’ Rode haring (nummer 18, oktober 2026) bevat een uitgebreid, rijk geïllustreerd artikel over Willem van Genk. Zijn leven en werk worden doorgenomen aan de hand van de tekening Panorama Moskou. Voor belangstellenden: op de website is te lezen hoe losse nummers kunnen worden besteld.

NOTEN

  1. Voor de tentoonstelling in tekst en beeld, met speciale aandacht voor Van Genk, zie hier. ↩︎
  2. In de publicatie staat bij de drie werken dat de ondergrond karton is. Dit lijkt me een vertaalfout, het gaat om boardplaatjes die de kunstenaar aan elkaar spijkerde. In alle drie de werken zijn de spijkertjes goed te zien. ↩︎
  3. Van der Weide, De eenheid van het spinnenweb, ‘Bijlage: Titels en datering’. ↩︎

Bouwwerk, Marktplaats, afgedrukt

/ Jack van der Weide / Een reactie plaatsen

Willem van Genk in zijn rolstoel voor Huize Walcott, ca. 1999

Vijf jaar geleden schreef ik over een jeugdtekening van Willem van Genk (WVG-2001) uit de tweede helft van de jaren dertig, die was opgedoken tussen de nagelaten spullen van een van zijn zussen (hier). Recentelijk kreeg ik de gelegenheid om dit object nader te bestuderen en zag ik dat ook op de achterkant een tekening stond. Deze is duidelijk van minder kwaliteit dan die op de voorkant van het schriftblaadje dat als tekenpapier blijkt te hebben gediend. Daarbij is nauwelijks duidelijk dat het om een tekening van Willem van Genk gaat: er zijn weinig typische beeldelementen en ook het onderwerp van de tekening als geheel is redelijk uitzonderlijk binnen het oeuvre van de maker.

De tekening is weliswaar niet gesigneerd of gedateerd, maar heeft (rechtsonder) wel een titel meegekregen: ’t Bouwwerk. Afgebeeld is een bouwplaats, met enkele bouwvakkers die bezig zijn met niet altijd even duidelijke bezigheden. De bouwvakker op de voorgrond is een timmerman: hij staat te zagen, terwijl naast hem een geopende kist staat met het opschrift SPIJKERS. Bij de kist liggen enkele stukken gereedschap, daar weer naast staat een soort kuip. Voor hem, op de voorgrond van de tekening, loopt een treinspoor, een van de weinige voor Van Genk typische beeldelementen.

Jeugdtekening Willem van Genk (particuliere collectie)

Verder naar boven (perspectivistisch: naar achteren) op de tekening staat een gebouw, met twee bouwvakkers die onduidelijke handelingen verrichten. Een van hen (met een pijp in zijn mond) lijkt op een karretje te zitten dat in verbinding staat met een soort schoepenrad – niet duidelijk is of dit deel uitmaakt van het gebouw of dat het gebruikt wordt voor de bouwwerkzaamheden. Zijn collega verricht handelingen die mogelijk te maken hebben met die van de man met de pijp. Een vierde bouwvakker duwt links boven op de tekening op een steiger een kruiwagen voor zich uit. Naast de steiger staat een bord met het opschrift BOUWWERK te KOOP.

Wanneer Van Genk in later werk onvoltooide gebouwen afbeeldt, heeft dit meestal met sloopwerkzaamheden te maken. Het lijkt wat ver te gaan om in de jeugdtekening met de bouwvakkers een voorafschaduwing hiervan te zien. Eigenlijk is alleen het treinspoor op de voorgrond karakteristiek te noemen, en dan nog alleen als de maker van de tekening bekend is. Er zijn geen reclames, geen vervoersmiddelen, niets wat duidt op autobiografische elementen. Zelfs de teksten zijn minimaal.

***

Recentelijk werd op Marktplaats een tekening van een valk aangeboden, ‘vermoedelijk van Willem van Genk’. Dat vermoeden was gebaseerd op de signatuur W.v.G., volgens de aanbieder kennelijk een bewijs omdat de kunstenaar ‘vaak zo signeerde’. Eén blik op de tekening was echter voldoende om met zekerheid te zeggen dat de tekening niet van Van Genk was:

schermafbeelding Marktplaats, 17 september 2026

Uiteraard nam ik onmiddellijk contact op met de verkoper en vroeg ik hem waar hij de bewering dat Van Genk ‘vaak zo signeerde’ op baseerde. Het antwoord: ‘Dat zegt AI ik vermoede t al maar hoopte op dat iemand wist wie t wel is?’ Eerder had ik al vastgesteld dat AI niet echt overliep van de kennis over Willem van Genk – die meestal signeerde als WFAM van Genk en/of een zeer specifiek monogram gebruikte. Wel positief was dat AI in ieder geval de naam ‘Willem van Genk’ ophoestte bij een vraag naar de initialen ‘W.v.G.’.

In het verlengde hiervan: het zou interessant zijn als in het kader van bijvoorbeeld Tussen kunst en kitsch een werk van Willem van Genk opdook, of een werk dat mogelijk van hem was. Ironisch genoeg zou dit eerder bij een vergelijkbaar programma in Duitsland het geval kunnen zijn (Kunst und Krempel, Lieb & teuer, Kitsch oder Kunst, Bares für Rares), aangezien er zes tekeningen zijn die in de jaren zestig werden verkocht door galerie Schmela uit Düsseldorf en die onvindbaar zijn (zie hier). Of een onbekend werk net zo eenvoudig toe dan wel af te schrijven zou zijn als de genoemde tekening op Marktplaats, is natuurlijk de vraag. Inmiddels is veel bekend over werkwijze, thematiek, techniek en materiaalgebruik van Van Genk, maar verrassingen zijn uiteraard niet uitgesloten.

***

Dat ook op het gebied van techniek en materiaalgebruik nog verrassingen mogelijk zijn, bewees een drietal afdrukken die ik een aantal weken geleden bij een familielid van Willem van Genk te zien kreeg. Aan de afdrukken lag duidelijk de tekening Moskou ten grondslag, nummer 27 van de tentoonstelling in Hilversum in 1964 en de illustratie bij het artikel ‘Reiziger in verbeelding’ van R.E. Penning uit 1958:

3x Moskou (onbekende techniek), ca. 21 x 21 cm

Moskou | ca. 1955 | gemengde techniek op papier | 115 x 140,5 cm | Museums of Sheffield | foto: Clemens Boon, Amsterdam

Op het gebied van grafiek zijn van Van Genk alleen vijf etsen en zes kleine, ongesigneerde lithografieën bekend. In de loop van de jaren tachtig, toen de verkoop van zijn werk bij galerie Hamer enigszins op gang begon te komen, kreeg Van Genk steeds meer moeite om afstand te doen van zijn werk en bedacht hij dat grafiek wel eens uitkomst zou kunnen bieden: ‘Willem begint zich bij de verkopen steeds ongemakkelijker te voelen en houdt mij voor dat ik alleen nog maar etsen moet verkopen. Hij wil zijn jeugddromen en reisherinneringen liever om zich heen houden.’1 Helaas was en is er, zoals ik eerder schreef, weinig belangstelling voor grafiek van outsiderkunstenaars, vanwege het taboe op professionaliteit. Ook vroeg hij Van der Endt op enig moment om posters van zijn werk te maken, maar deze moest hem opnieuw teleurstellen.2

Dit was vermoedelijk de context waarbinnen de drie afdrukken van Moskou moeten worden gezien: het zijn (niet erg geslaagde) pogingen om grafiek op basis van een oudere tekening te maken, waarschijnlijk met behulp van een foto. De gebruikte techniek is onduidelijk. De mening van een docent druktechniek aan een kunstacademie: ‘Wat mij betreft is het inderdaad een duidelijk experiment. Vooral het verloop van de kleur op sommige plekken en de vervaging op de gevel van het station lijkt mij niet echt zo bedoeld. Het kan in de verte een zeefdruk zijn, maar ik denk eerder aan een fotografische litho of offsetplaat door de scherpe begrenzingen van het beeld.’ En iets later: ‘Ik denk dat de ‘experimenten’ geen experimenten zijn, maar druksels zijn van verschillende drukvormen. De drukvormen hebben allemaal dezelfde tekening als uitgangspunt en zijn door een soort kleurscheiding ontstaan.’ Zelf dacht ik aan gestencilde afdrukken.

Nog afgezien van de vraag naar de gebruikte techniek is ook onduidelijk wat het aandeel van Van Genk zelf was. De afdrukken zijn (uiteraard) niet gesigneerd, noch blijkt zijn betrokkenheid op enige andere wijze. Vermoedelijk was Van Genk weliswaar de initiatiefnemer van het experiment, maar had hij de uitvoering grotendeels aan anderen overgelaten. Veelzeggend is denk ik wel dat juist de illustratie bij het artikel van Penning uit 1958, zijn publieke debuut als kunstenaar, is uitgekozen voor het experiment. In de brief van 30 november 1958 aan zijn stiefbroer Henk van der Wal maakt Van Genk in een apart kadertje melding van ‘het artikel in de Haagsche Courant van de heer Penning getiteld “Reiziger in verbeelding”; hij sluit het artikel bovendien bij. De naam ‘Penning’ keert ook terug op later werk en zal hem een leven lang bijblijven

NOTEN

  1. Nico van der Endt, Kroniek van een samenwerking, p. 51. ↩︎
  2. E-mail van Nico van der Endt aan Jack van der Weide, 28 maart 2020. ↩︎

Persoonskaart

/ Jack van der Weide / Een reactie plaatsen

Luchtfoto van het De Constant Rebecqueplein en omgeving in Den Haag, 1982 (foto: Haags Gemeentearchief)

Over het leven van Willem van Genk tussen 1945 en 1964 is weinig bekend. Toch waren dit vormende jaren, waarin hij zich ontwikkelde van een tekenaar met talent tot een volbloed kunstenaar. Wat we weten heeft vooral betrekking op de laatste vijf jaar van de genoemde periode, als Van Genk zich heeft gemeld bij bij de Haagse Academie voor Beeldende Kunsten en er een artikel over hem verschijnt in het Wekelijks Bijvoegsel van de Haagsche Courant. Van Genk is dan al sinds 1947 tewerkgesteld in een AVO-werkplaats (“Arbeid Voor Onvolwaardigen”) aan de Sirtemastraat in zijn woonplaats Den Haag.

Veel van wat we over de genoemde periode weten, komt uit het stuk van Bibeb over Van Genk dat in april 1964 verscheen in Vrij Nederland. Ze vraagt onder meer ‘hoelang hij al in die werkplaats voor onvolwaardigen zit’, waarop Van Genk antwoordt: ‘Van ’47… toen had ik m’n boekenkast nog.’ Die laatste toevoeging heeft betrekking op een treurig verhaal dat zus Tiny in de jaren negentig ook nog tegen Dick Walda zal vertellen: Van Genks kosthuis hield op enig moment op te bestaan en in de paniek van het moment verkocht hij zijn boekenverzameling. ‘Hij kreeg een appel en een ei voor de boeken. Wim kreeg daar een dag later verschrikkelijk veel spijt van. Toen hij zich bij de koopman vervoegde om de boeken terug te kopen, was de vraagprijs niet op te brengen. Dat heeft hem bijzonder veel pijn en verdriet gedaan.’1

Bibeb geeft ook een beschrijving van het pension waar Van Genk op dat moment woont: ‘Het kosthuis van Wim van Genk is een arm café, met verlof A. Een kale, smalle ruimte, waarin op ’t moment dat we binnenkomen, een aantal mannen wezenloos zit te staren. Totdat een dikke vrouw, ze draagt een pan, schreeuwt: ‘Jongens aan tafel.’’2 Ook Van Genk zelf zal in de jaren negentig tegen Dick Walda iets dergelijks vertellen: ‘Ik moest in een kosthuis, kon niet bij mijn zusters wonen. […] Vandaar dat ik in een kosthuis kwam. Een café van niks. Alles was even treurig en daar moest je ook je kop houden. Betalen — eten — slapen — klaar. Ik kon er niet tekenen.’3

Tiny vertelt Walda eveneens over het kosthuis, maar hier doet zich iets opmerkelijks voor. In de eerste druk van Walda’s boek Koning der stations, uit 1997, zegt ze:

U moet weten dat het kosthuis van Wim – hij heeft er vijf jaar gewoond – een café van laag allooi was.
Ze hadden verlof A.
Hij had er een kamertje van 2 bij 2, samen met een andere commensaal. De omgangsvormen waren er rauw en onbehouwen. Als het eten klaar was riep de kostbaas: ‘Aan tafel en vréten!’
De maaltijden bestonden uit diverse stamppotten. Grote porties, dat wel, vertelde Wim. En er werd veel pap gegeten. Karnemelksepap, havermout- en griesmeelpap. Toen Wim een keer ziek was, wilde ik hem opzoeken. Ik mocht niet naar boven van de kostbaas.4

In 2019 verscheen een tweede, herziene druk van Walda’s boek. Nu zijn Tiny’s woorden een klein beet je aangepast en noemt ze een naam: ‘Als het eten klaar was riep de reusachtige bazin Troekie Spigt: ‘Aan tafel en vréten!’ […] Toen Wim een keer ziek was, wilde ik hem opzoeken. Ik mocht niet naar boven van de kostbaas Spigt.’5 De naam ‘Troekie Spigt’ valt ook in het hoorspel dat Walda in 1998 over Van Genk maakte, eveneens met de titel Koning der stations. Het zou zonder meer kunnen dat Van Genk wérkelijk een kostbaas met die naam had, maar Walda is de enige bron.

Still uit de Brandpunt-reportage over de tentoonstelling Van Genk’s fantastische werkelijkheid – de maaltijd in het kosthuis van Van Genk

Een lange inleiding om te zeggen dat het voor mij als een grote verrassing kwam toen ik eind juli een mailtje van het CBG kreeg met een digitale kopie van de persoonskaart van Willem van Genk. Ik had nergens meer op gerekend, omdat mijn laatste mailwisseling over het onderwerp uit februari stamde. Van 1939 tot 1994 bestond van iedere inwoner van Nederland een fysieke, handgeschreven of getypte kartonnen kaart die door gemeenten werd bijgehouden, met naam, ouders, huwelijken, kinderen, beroep, religie en adressen. Hierna kwam de digitale opvolger in de Basisregistratie Personen (BRP) voor personen die vanaf oktober 1994 waren overleden, de persoonslijst. Van Willem van Genk bezat ik deze persoonslijst, waarop de meeste maar niet alle gegevens van de persoonskaart waren overgenomen.

Ik wilde dus graag een kopie van deze persoonskaart van Willem van Genk, die nog moest bestaan en die mogelijk ook zijn adressen tussen 1947 en 1964 bevatte. De persoonslijst begon met het adres Harmelenstraat 28, waar Van Genk vanaf 2 december 1964 stond ingeschreven. Tot 1947 woonde hij in ieder geval met zijn vader en een aantal zusters op het adres Magnoliastraat 10. De persoonskaart van zijn vader, waarvan ik wél een kopie bezat, vermeldde zoon Willem Franciscus Antonius Maria tot 19 februari 1948. Dit was de datum dat Jozef van Genk verhuisde naar Lijsterbesstraat 121, waar hij introk bij zijn latere echtgenote Leonarda Pennekamp. Willem bleef achter bij zijn zusters Leny, Isabella en Willy in de Magnoliastraat.

Mijn wachten werd beloond, want inderdaad bevatte de persoonskaart twee adressen die ik nog niet kende:

Persoonskaart Willem van Genk (detail)6

Kennelijk was Van Genk negen maanden na het vertrek van zijn vader ook zelf verhuisd, maar kwam hij in mei 1950 weer in de Magnoliastraat wonen. In januari 1953 verhuisde hij opnieuw, tot hij eind 1964 in de Harmelenstraat landde.

Het eerste adres betrof dus 2e Sweelinckstraat 78. De AVO-werkplaats van Van Genk, die viel onder de Vereniging Dr. Schroeder van der Kolk, bracht een aantal van zijn cliënten onder in eigen pensions. Een van die pensions bevond zich inderdaad in de 2e Sweelinckstraat, zij het schijnbaar op een ander nummer: in de archieven van Schroeder Van der Kolk is sprake van ‘het pension van de familie D. van Dongen, 2e Sweelinckstraat 65 te Den Haag’. De familie Van Dongen bleek echter zelf op nummer 65 te resideren, terwijl hun ‘verzorgingstehuis “Caritas”‘ gevestigd was in de panden 63 en (aan de overkant van de straat) 78. Het ging hier derhalve om een officieel pension c.q. verzorgingstehuis in een relatief nette buurt, en zeker niet om een ‘café van laag allooi’.

2e Sweelinckstraat in Den Haag, 2023. De voordeur van nummer 78 is te zien tussen de lantaarnpaal en de boom (foto: Google maps)

Het tweede adres, De Constant Rebecqueplein 10, was moeilijker te duiden. Het plein in het Regentessekwartier in Den Haag is vooral bekend vanwege de ‘Electriciteits Fabriek’ uit 1906, tegenwoordig een gemeentelijk monument, en de latere elektriciteitscentrale. Naast de fabriek, op nummer 20, kent het plein een aantal woningen, aan beide zijden van de De Constant Rebecquestraat. De nummering is per zijde doorlopend: aan de zuidkant bevinden zich nummer 20 tot en met 34A, aan de noordkant 2 tot en met 7. Er lijken dus nummers te ontbreken, waaronder nummer 10 en zelfs (afgaande op oude krantenadvertenties) 10A.

Het raadsel van de ontbrekende nummers bleek vrij eenvoudig op te lossen: in 2007 was een sloopvergunning afgegeven voor een aantal panden in wat genoemd werd het ‘energiekwartier’. Onder meer werd een bouwblok met acht woningen gesloopt, met drie adressen aan de Joseph Ledelstraat en vijf aan het De Constant Rebecqueplein: de nummers 8, 9, 10, 10A en 11. Oude foto’s van het plein waren er in het Haags Gemeentearchief genoeg, maar meestal betroffen die de elektriciteitsfabriek en -centrale. Toch bleek er ook een foto te bestaan van het blok met nummer 10:

De Contant Rebecqueplein in Den Haag, 1993. Links onder de erker, bij het geparkeerde aanhangwagentje, de ingang naar de nummers 9 en 10 (foto: Haags Gemeentearchief)

De Constant Rebecqueplein 10 bevindt zich op minder dan een kilometer van de AVO-werkplaats in de Sirtemastraat, hetgeen de locatie logisch maakt. Bibeb merkt in haar tekst op dat Van Genk ‘elke avond [te voet] naar ’t huis van zijn jongste zuster’ in de Harmelenstraat gaat: ‘We lopen bijna een uur door een bar stuk van Den Haag, o.a. de Loosduinsekade af’. Ook dit kan kloppen met het adres aan het De Constant Rebecqueplein, vanwaar het zo’n vijftig minuten lopen is naar de Harmelenstraat (waar Van Genks jongste zuster Willy woont) via onder meer de Loosduinsekade. Toch is er een aantal problemen:

  • Tiny zegt tegen Dick Walda dat haar broer vijf jaar in het kosthuis woonde, maar volgens de persoonskaart verbleef Van Genk meer dan elf jaar aan het De Constant Rebecqueplein 10.
  • Volgens Jan Cremer (zie hier) bevond het pension zich ‘ergens in de buurt van het Rijswijkseplein’. Dit is niet in overeenstemming met de locatie van het De Constant Rebecqueplein.
  • De episode met de verkochte boeken suggereert dat er (minimaal) twee pensions waren, waarvan er één ophield te bestaan. Er waren volgens de persoonskaart inderdaad twee pensions, maar dat in de 2e Swelinckstraat was in 1980 nog steeds in functie voor cliënten van de Vereniging Dr. Schroeder Van der Kolk.

Dat van Genk in zijn AVO-tijd een aantal jaren in de kost was bij ‘een arm café’, lijkt vast te staan. De bazige vrouw die het pension runde, komt eveneens in alle verhalen terug. Voor de naam ‘Troekie Spigt’ is Dick Walda echter de enige, niet erg overtuigende bron. Hoe dan ook brengt de persoonskaart ons weer een stapje dichter bij het leven van Willem van Genk tussen 1945 en 1964.

NOTEN

  1. Walda, Koning der stations (1997), p. 35. ↩︎
  2. Bibeb, ‘Ik ben een stuk grijs pakpapier’, p. 118. ↩︎
  3. Walda, Koning der stations (1997), p. 26. ↩︎
  4. Ibid., p. 34. ↩︎
  5. Walda, Koning der stations (2019), p. 47. ↩︎
  6. GV = ‘s-Gravenhage, PB = persoonsbewijs, gew = gewijzigd – er bestaat in Den Haag zowel een Sweelinckstraat als een 2e Sweelinckstraat. ↩︎

Brief

/ Jack van der Weide / 1 reactie

Brief van Willem van Genk aan de familie Van der Wal, 30 november 1958 (detail)

Willem van Genk was geen groot briefschrijver. Toen ik aan mijn biografie werkte, kon ik tot 1985, het jaar waarin de kunstenaar achtenvijftig werd, vier brieven en drie ansichtkaarten achterhalen. Dat is nog altijd meer dan de twee brieven waarmee de auteurs van Willem van Genk. Een getekende wereld het in 1998 moesten doen. Het belette Ans van Berkum niet om op grond van die twee brieven enkele conclusies te trekken over de geestesgesteldheid van Van Genk: ‘De toenemende complexiteit van zijn tweedimensionale werken kan in verband worden gebracht met de ontwikkeling van zijn schizofrenie. Ook in de brieven die hij schrijft wordt dat patroon halverwege de jaren zestig zichtbaar. Een brief van 25 maart 1964 aan Pieter Brattinga laat een helder schrift zien en behandelt slechts één onderwerp, de vraag of hij naar Amerika of naar Rusland zal kunnen reizen, die zomer. […] In de linkerbovenhoek van de brief is één zonnetje getekend.’

Deze brief uit 1964 staat volgens Van Berkum in schril contrast met een exemplaar van vierentwintig jaar later: ‘De brief die hij op 19 februari 1988 aan Françoise Henrion, eigenaar van galerie Art en Marge in Brussel, stuurt, toont een heel ander beeld. Net als bij Brattinga gebruikt hij de afstandelijke aanhef ‘beste lezer’, maar hij zet de naam van de geadresseerde rechtsboven, omgevormd tot ‘Francaîse Henrion’. Hij laat zijn associaties compleet de vrije loop en het hangt maar van toevallige weetjes af of er iets van te volgen is. […] Op pagina twee mengt het schrift zich met een tekening waarin hij via het stratenplan van Brussel uitkomt bij de Centrale Vervoersdienst Gemeente Arnhem en en passant melding maakt van een haringbar, die daar, zoals je dan moet weten, sinds jaar en dag op de hoek van het Stationsplein staat. Bijzonder is dat hij het antwoord van Françoise Henrion/Francaîse Henrîon aan de schrijver zelf vast geeft […].’1

Brief van Willem van Genk aan Françoise Henrion, 19 februari 1988 (detail)

Van Berkum suggereert dat de twee brieven exemplarisch zijn, maar het zijn mogelijk de enige twee waarover ze beschikt.2 Nog afgezien daarvan is het ironisch dat ze op grond van de brieven iets denkt te kunnen zeggen over Van Genks mentale gesteldheid (‘De lijder aan schizofrenie kampt door zijn ziekte met een toenemend isolement. De wereld buiten en de wereld binnen komen steeds verder uit elkaar te liggen, waarbij uiteraard de binnenwereld voor de lijder de meest reële is’, en zo verder), terwijl het waarschijnlijk is dat de diagnose schizofrenie, die hij op enig moment kreeg, onjuist was.

Volgens Jim van Os, hoogleraar psychiatrie aan de Universiteit Utrecht, wees Van Genks gedrag in de richting van een tamelijk specifieke psychische variatie in de domeinen van denken, voelen, perceptie en gedrag: ‘Zo je Van Genk psychiatrisch-diagnostisch zou willen duiden, past veel van wat er over hem bekend is binnen wat tegenwoordig bekend staat als het autismespectrum.’ Personen die binnen een dergelijk autismespectrum vallen, ontwikkelen verschijnselen die als psychotisch kunnen worden geduid. ‘Ook bij Van Genk lijkt dit het geval geweest te zijn. Uitingen van paranoia bij mensen in het autismespectrum zijn te begrijpen vanuit beperkingen in het begrijpen van de sociale wereld.’3

Vermoedelijk werd bij Van Genk al vroeg de diagnose ‘schizofrenie’ gesteld, waar hij vervolgens niet meer vanaf kwam. Van Os: ‘Het model van behandeling van schizofrenie was (en blijft in belangrijke mate) vooral medisch, gericht op medicatie en controle van symptomen. Echter wat de persoon in het autismespectrum vooral nodig heeft is psycho-educatie, pedagogische interventies gericht op communicatie en navigatie van de sociale wereld en begeleiding bij opleiding en werk. In afwezigheid daarvan soelaas zoeken in een model van antipsychotische medicatie voor een niet-primair psychotisch probleem is niet constructief.’ Toch was het wel degelijk een dergelijke antipsychotische medicatie die Van Genk kreeg voorgeschreven.4

Paranăsky Kultur (detail)

Je kunt je afvragen hoe de ‘diagnose’ van Willem van Genk door Jim van Os zich verhoudt tot de Goldwater rule, de ethische richtlijn voor psychiaters die stelt dat zij geen professionele diagnose of oordeel mogen geven over de mentale gezondheid van een publiek persoon zonder die persoon persoonlijk te hebben onderzocht. Desalniettemin is het verfrissend om te lezen dat de schizofrenie-diagnose in het geval van Van Genk hoogstwaarschijnlijk onjuist is geweest en dat bepaalde aspecten van zijn gedrag eerder vanuit zijn autisme moeten worden gezien.5

Het aspect van de illustraties in de brief aan Françoise Henrion, om daarop in te zoomen, is bepaald niet iets dat Van Genk pas later ontwikkelde. Al in november 1958, meer dan zes jaar vóór de door Van Berkum geciteerde brief aan Brattinga, stuurt hij een rijk geïllustreerde brief aan het gezin van zijn stiefbroer Henk van der Wal in Arnhem. Van der Wal is de zoon uit het eertste huwelijk van Leonarda Pennekamp, de derde echtgenote van Jozef van Genk. In december 2021 kreeg Hans Looijen, toenmalig voorzitter van de Stichting Willem van Genk, de brief in handen via de zoon van Henk van der Wal. Deze had naar aanleiding van de tentoonstelling Woest een e-mail gestuurd aan het Outsider Art Museum, maar het gebruikte mailadres was verouderd. Pas meer dan een jaar later stuitte een stagiaire op het mailbericht, waarna Looijen contact opnam en de brief verwierf – samen met een balpentekening (WVG-2008) en twee prentbriefkaarten uit 1964.

In de brief beschreef Van Genk vooral wat hij zoal had gezien tijdens zijn bezoekjes aan ‘de Expo […], weet U wel die bewuste wereldtentoonstelling die [in] Brussel al weer te ziele is gegaan. […] Ik ben naar die Expo 2 keer heen geweest en wou wat babbelen over dit evenement van 1958. Och we zijn ’t er allemaal over eens dat kapitalistischen landen naast socialistischen landen vreedzaam naast mekaar kunnen bestaan, maar er zal nog heel wat water door de Hudson, de Theems, de Rhijn en de Moskva moeten vloeien eer de grote heren ’t met mekaar eens zijn. Doch niet tegenstaande is de Expo een schone gebeurtenis der vrede en opbouw, voor ’n betere toekomst v/het wereldgebeuren.’ Van Genk ging met name in op de paviljoens van de Sovjet-Unie en Japan, twee landen waar hij duidelijk door gefascineerd was.

De brief aan het gezin Van der Wal is een van de weinige documenten waarin gegevens te vinden zijn over Van Genks leven in deze periode en het enige waarin hij zelf aan het woord komt. Als gezegd is er maar een handvol brieven van hem bewaard gebleven, waarvan deze de oudste en meteen ook meest uitgebreide is. Van Genk schreef over zijn reizen naar Arnhem, over het overlijden van zijn vader, over zijn leven en ambities, over zijn politieke ideeën, maar vooral over de wereldtentoonstelling in Brussel. De beschrijving van de Expo brak hij abrupt af, aan het einde van het tweede volgekriebelde vel: ‘De Expo besloot met een groot vuurwerk boven Brussel ’s nachts. einde.’

Brief van Willem van Genk aan de familie Van der Wal, 30 november 1958 (detail)

Over het overlijden van zijn vader, op het moment van schrijven nog geen twee maanden geleden, was Van Genk kort en zelfs enigszins ironisch: ‘En mijn vader mocht die 1 Mei brief niet lezen… nu ja… Hij zal deze ook wel niet meer lezen. Ik kan nu niet bepaald zeggen dat het verlies van m’n vader veel indruk op me gemaakt heeft. O ja geen kwaad over de doden rust zacht… nee dat behoeft geen nader betoog.’ Om nog op dezelfde regel te vervolgen met zijn eigen situatie en de plannen die hij had: ‘Mogelijk is de dag niet ver meer dat ik “v/d Heem N.V.” vaarwel zeg en mijn gaat oriënteeren in illustratief tekenen, waar U in deze brief ’n voorproefje van heeft’.6 De marges van de brief zijn volgetekend met de meest uiteenlopende illustraties in pen en potlood, in verschillende kleuren en rijkelijk voorzien van begeleidende teksten.

De illustraties in de brieven aan Van der Wal en Henrion zijn verschillend gemotiveerd. In de brief uit 1958 wilde Van Genk laten zien wat hij in zijn mars had op het gebied van ‘illustratief tekenen’. Met de beschrijving van de Expo 58 leverde hij zelf de bijbehorende tekst, een poging tot een journalistiek verslag met historische feiten, verwijzingen naar de actualiteit en zo verder. In de brief uit 1984 zijn de tekeningen een strategie van Van Genk om indruk te maken op Henrion met zijn vaardigheden als kunstenaar: ‘Wel ik schrijf U een briefje… wat “artistique” volgekladdert is (in de geest van Karel Appel).’ Hij had duidelijk een boontje voor Henrion en wilde op deze manier haar aandacht trekken.

Dat de brieven van Willem van Genk uit de jaren tachtig en negentig slordiger en warriger zijn dan die uit eerdere decennia, is duidelijk. Om daaruit als leek de conclusie te trekken dat dit te maken heeft met de ontwikkeling van zijn schizofrenie is uitermate bedenkelijk, helemaal als aannemelijk is dat er helemaal geen sprake was van schizofrenie. Mogelijk waren het juist de antipsychotica, de medicijnen tégen de vermeende schizofrenie die na jaren zijn mentale gesteldheid hadden aangetast. Maar bij die suggestie wil ik het (eveneens als leek) laten.

NOTEN

  1. Van Berkum e.a., Een getekende wereld, p. 27. De brief (collectie museum Art et Marges, Brussel) aan Henrion is in facsimile afgedrukt op pp. 1-2 van Een getekende wereld. ↩︎
  2. Er waren ook nog enkele relatief late brieven aan Dick Walda, maar die pasten misschien minder goed in de analyse. ↩︎
  3. Jim van Os, ‘De labels van Willem van Genk’, website Stichting Willem van Genk. ↩︎
  4. Van Os: ‘Vooral bij hoge doses is bekend dat antipsychotica interfereren met de motivatie en het creatieve proces van de persoon – wellicht is dit Van Genk bespaard gebleven. Enkele bewaarde antipsychoticarecepten voor hem lijken te duiden op een zeer lage dosis, en werden geschreven door een psychiater die zijn cliënt vanuit een meer persoonlijke en menselijke benadering tegemoet trad. Die mogen we dankbaar zijn: je kunt je afvragen hoe zijn artistieke activiteit en ontwikkeling anders verlopen zouden zijn.’ Die psychiater was Hans Grelinger. ↩︎
  5. Van Berkum meldt eveneens dat bij Van Genk ‘behalve schizofrenie ook autisme wordt geconstateerd’ (Een getekende wereld, p. 27). Ze gaat hier niet verder op in. De autisme-diagnose stamt ook van veel latere datum, vermoedelijk uit de jaren negentig. ↩︎
  6. Van der Heem N.V. was een Haagse fabrikant van elektronica waarvoor de ‘onvolwaardigen’ van Van Genks AVO-werkplaats productie draaiden maar waarvoor hij beslist niet rechtstreeks werkte. ↩︎

Ingekleurd (2)

/ Jack van der Weide / Een reactie plaatsen

Dit is het tweede deel van een tekst over het inkleuren van verdwenen werken van Willem van Genk. Het eerste deel is hier te vinden.

Ca. 1915, de ouders van Willem van Genk in kleur volgens AI

Een derde door Schmela verkocht werk was Antwerpen, catalogusnummer 13 uit Hilversum. Afgebeeld is het Koningin Astridplein naast het Central Station, dat tot 1935 het Place de la Gare/Statieplein heette:

Antwerpen | ca. 1955 | gemengde techniek op papier | ca. 70 x 100 cm

Ook hiervan wist AI een heel behoorlijke kleurenversie van te maken:

Antwerpen in kleur, volgens AI

De kleurstelling is hier opnieuw vrij overtuigend en zelfs de lucht is niet atypisch. De bussen en trams aan de rechterkant doen denken aan de bussen op WVG-1015.

Er waren in Hilversum negen werken met de titel ‘Mockba’, i.e. Москва = Moskou. Twee ervan bleken afbeeldingen van Leningrad, drie grote tekeningen waren aan de hand van de afmetingen te identificeren, twee werken waren afbeeldingen van een Russische tank. De twee overgebleven tekeningen toonden de binnenkant van stations. Een ervan werd door Nico van der Endt gefotografeerd (zie hier), de andere (waarschijnlijk catalogusnummer 24 in Hilversum) werd afgedrukt in de uitnodiging van Schmela:

Moskou (treinstation) | ca. 1955 | gemengde techniek op papier | ca. 58 x 80 cm

Weer wist AI deze zwart-wit afbeelding redelijk geloofwaardig in te kleuren:

Moskou (treinstation) in kleur, volgens AI

Het ontbreken van lucht maakt het voor AI makkelijker om te overtuigen. Het is duidelijk dat het om een kopstation gaat – mogelijk het door Van Genk veelvuldig afgebeelde Kievstation – waarbij ook de vier (symmetrisch geplaatste) stoomlocomotieven opvallen. De webstructuur van het stationsdak, die al opviel in de zwart-wit foto, komt in kleur nog nadrukkelijker naar voren.

Ten slotte verwisselde via Schmela ook catalogusnummer 26 uit Hilversum van eigenaar, Wenen. Zoals ik eerder schreef: ‘Waar vrijwel alle werken die in Hilversum waren getoond uit één grote afbeelding bestonden, had Van Genk op [Wenen] links en rechts van de centrale voorstelling een aantal kleinere tekeningen toegevoegd. Die centrale voorstelling betreft een gezicht op Wenen, gezien vanaf de Stephansdom. De nadruk ligt evenwel niet op de stad maar op het dak en een van de torens van de kathedraal en op de muuropening waar je op de voorgrond doorheen kijkt. Als om die marginale rol van Wenen zelf te compenseren, zijn links en rechts de kleinere tekeningen toegevoegd, met allerlei gebouwen en locaties die samen een beeld van de stad geven – als in een brochure van een reisbureau.’1 Van Wenen bestaat een foto, net als die van Antwerpen in bezit van de Collection de l’Art Brut in Lausanne:

Wenen | ca. 1960 | gemengde techniek op papier | ca. 72 x 152 cm

Het resultaat:

Wenen in kleur, volgens AI

Ook hier een geloofwaardige kleurenversie, die enigszins doet denken aan sommige latere collages (Kathedraal Pilsen, Minsk-Mosca, Vervoer USSR). De lucht is beter ingevuld dan op andere kleurenversies. De zonsopkomst of -ondergang is een toevoeging die weliswaar niet stoort maar die hoogstwaarschijnlijk niet door Van Genk is geschilderd.

***

Meer verdwenen werken van Willem van Genk zijn er volgens mij niet. In de aanloop naar de tentoonstelling Woest in 2019 dook Berlin Bahnhof Friedrichstrasse (WVG-0082) op, tot op dat moment alleen bekend van een afbeelding in een boek van Joop Beljon. Eerder schreef ik over Piazza Venezia, dat het monument voor Victor Emanuel II aan het Piazza Venezia in Rome toont. Ik beschouwde dit werk als verdwenen, tot ik enkele maanden geleden een inventarislijst van Museum Dr. Guislain kreeg toegestuurd waar het op voorkwam als ‘Tokyo’. Daarnaast zijn er natuurlijk ettelijke werken waarvan weliswaar een kleurenfoto bestaat maar waarvan de verblijfplaats niet meer te achterhalen is. Maar dat is weer een ander verhaal.

NOOT

  1. Van der Weide, De eenheid van het spinnenweb, p. 129. ↩︎

Heverlee

/ Jack van der Weide / Een reactie plaatsen

Acht van de negen zusjes Van Genk in de tuin van het Heilig Hartinstituut in Heverlee, rond 1930 (inkleuring: AI)

Onlangs verscheen nieuwsbrief #53 van Cultureel Erfgoed Annuntiaten Heverlee, met een bijdrage over de zusters van Willem van Genk. De nieuwsbrief is hier te lezen, hieronder de tekst over de zusjes Van Genk.

Heimwee in Heverlee

De Nederlandse kunstenaar Willem van Genk (1927-2005) was de jongste in een katholiek gezin met tien kinderen. Hij had negen oudere zussen en was zelf een nakomertje. Hun vader, Jozef van Genk, had een fruithandel en wilde dat zijn kinderen een goede opleiding kregen. Oudste zus Tiny vertelde hierover toen zij in de jaren negentig werd geïnterviewd: ‘Mijn vader wilde dat wij het ver zouden schoppen; hij wilde het beste voor zijn tien kinderen. Hij meende dat Frans de wereldtaal zou worden en daarom werden alle meisjes op kostschool gedaan in België. We moesten zakendametjes en zonnetjes van vader worden.’

In het najaar van 1929 vertrokken de negen zusjes vanuit Voorburg, bij Den Haag, naar het Heilig Hartinstituut van de Zusters Annuntiaten in Heverlee. Ze hadden er een moeilijke tijd: ze spraken aanvankelijk geen woord Frans en sommigen van hen waren nog erg jong – Agnes, Isabella en Willy van Genk waren respectievelijk acht, zeven en zes jaar oud. Desalniettemin verbleven ze jarenlang in Heverlee, de drie jongsten zelfs tot 1936. Alleen in de vakanties keerden ze korte tijd terug naar Voorburg, en zelfs dat was niet altijd het geval. Het lange verblijf had ook te maken met het overlijden van moeder Maria van Genk-Hoogstraten, in 1932.

De zusjes Van Genk in Heverlee, rond 1930. Voorste rij: Jacoba (Jacqueline), Adriana (Addy), Helena (Lena/Leny), Maria (Riet), Eleonora (Nora). Achterste rij: Alberdina (Tina/Tiny), Isabella, Agnes, Wilhelmina (Willy)

Vader Jozef van Genk schreef in januari 1931 een brief aan zijn dochters, die bewaard is gebleven. In die brief is hij niet al te lang van stof, maar hij getroost zich duidelijk wel moeite om al zijn dochters ook even individueel aan te spreken: ‘Zeg Wilhelmientje hebt ge braaf gebeden, jongens wat een groote meid al en mooie punten, maar Isabella ook hoor, en Agnes hewel meske, kunde gij al Vlaamsch klappen’, en zo verder. Ze deden goed hun best en hadden bijna allen een mooi kerstrapport, op Nora na. Jozef van Genk: ‘Kinderen wij jullie ouders zijn zeer tevreden hoor. Werkt allen even hard dit jaar, houdt Nora in de lijn, geef haar een goed voorbeeld. … Over zes maanden is het weer groote vacantie die tijd schiet op, gebruikt ze nu daarom erg nuttig. […] Nu kinderen nu ga ik eindigen hoor vele groeten de Zeer Eerwd. Overste en allen Z. Eerwd. Zusters’.

Lena van Genk, die goed kon leren, verbleef van 1929 tot 1938 in Heverlee. Ze trad op 26 september 1932 in, waarschijnlijk was het ziekbed en naderende overlijden van haar moeder daarbij een factor. Lena was op dat moment zeventien jaar oud. Ze ging hierna zes jaar door het leven als ‘Lidwina’. Die kloosternaam verwees naar de heilige Liduina van Schiedam, patrones van de chronisch zieken en ook de naamgeefster van de parochie van het gezin Van Genk. In 1938 trad ze weer uit. Midden jaren dertig werd een foto van haar gemaakt in habijt, bij de Lourdesgrot in de tuin van het instituut.

Lena van Genk (Lidwina) in Heverlee, midden jaren dertig

Het uittreden van Lena van Genk kan ook te maken hebben gehad met mentale problemen, die veelvuldig voorkwamen in de familie van haar moeder. Een oom en tante waren in 1897 door het rijk onder curatele gesteld wegens ‘krankzinnigheid’, een andere oom en tante heetten ‘minder begaafd’ te zijn. In een brief uit 1946 schreef vader Jozef van Genk dat Lena ‘sinds jaren zenuwziek’ was en ook haar broer Willem kreeg al bij zijn eerste tentoonstelling het etiket ‘geestelijk gestoord’ mee. Lena van Genk verhuisde na de Tweede Wereldoorlog naar Sancta Maria in Noordwijkerhout, een verpleeginrichting voor vrouwelijke psychiatrische patiënten van katholieke huize. In 1957 werd haar oudere zus Tiny haar curator.

Uiteraard overleden de zusjes Van Genk één voor één, zij het bepaald niet in volgorde van leeftijd. De altijd ziekelijke Isabella, de op een na jongste, werd slechts drieënveertig en was in 1965 de eerste die stierf. Oudste zus Tiny werd daarentegen drieënnegentig jaar oud en overleed pas in 2007. Alleen Jacqueline (1919-2010) overleefde haar, ondanks het feit dat zij een kettingrookster was.

Acht van de negen zusjes Van Genk in de tuin van het Heilig Hartinstituut, rond 1930

Twee vragen blijven wat mij betreft over. Allereerst: waar haalde vader Jozef van Genk, winkelier, het geld vandaan om negen dochters jarenlang op een buitenlandse kostschool onder te brengen? Hun verblijf zal zeker niet gratis zijn geweest. Dan is natuurlijk ook de vraag waarom hij juist koos voor het Heilig Hartinstituut in Heverlee. Mogelijk had dit te maken met zijn echtgenote, die volgens het bidprentje bij haar overlijden ‘Lid der Derde Orde’ was geweest, tertiares dus. Ook de Annuntiaten zijn een orde van tertiarissen en tertiaressen.

En hun broertje Willem? Die keerde zich af van het geloof van zijn familie en kreeg communistische sympathieën. Twee collages van hem belandden in het universiteitsmuseum van Louvain-la-Neuve, een kleine dertig kilometer van Heverlee. Nog in 1997 zei hij in een interview: ‘Maar ik heb mijn hele leven een zwerm zusters gehad. Gisteren nog, het was maar een droom. Ze zaten aan m’n bed. Allemaal. En dat praat nog een keer door mekaar. Je kan er niks van verstaan, negen moeders die m’n bed willen opmaken. En toch ben je eenzaam.’

Jack van der Weide

Ingekleurd

/ Jack van der Weide / 2 reacties

Ca. 1929, Willem van Genk en zusters in kleur volgens AI. V.l.n.r. Willem, Willy, Isabella, Agnes, Riet,
Jacqueline, Addy, Nora, Leny en Tiny

Het is een inmiddels wijdverbreide techniek: oude zwart-wit foto’s inkleuren met behulp van AI. Hierboven is dit gedaan met een bekende foto van Willem van Genk, genomen rond 1930. Interessanter is om de techniek toe te passen op een aantal werken van Van Genk waarvan de verblijfplaats onbekend is en waarvan alleen zwart-wit afbeeldingen bestaan. Het gaat hierbij om zes werken die te zien waren tijdens de tentoonstelling Van Genk’s fantastische werkelijkheid die begin 1964 werd gehouden bij Steendrukkerij De Jong & Co. in Hilversum.

Het eerste werk is Amsterdam, catalogusnummer 2 uit Hilversum. De beste afbeelding hiervan komt uit de catalogus van galerie De Ark uit 1976:

Amsterdam (Dam) | ca. 1958 | gemengde techniek op papier | ca. 30 x 40 cm

Het betreft een tekening van de laatste rit van de Blauwe Tram op 31 augustus 1957, op het traject Amsterdam – Zandvoort. Op die rit had Van Genk vier werken gebaseerd, die alle vier te zien waren op de tentoonstelling in Hilversum, onder de titels Amsterdam (3x) en Den Haag (1x). In de catalogus van galerie De Ark uit 1976 staan de werken afgebeeld op twee achtereenvolgende pagina’s, steeds met de titel Amsterdam. In de catalogus van De Stadshof uit 1998 kregen ze de titels Amsterdam laatste blauwe tram, Amsterdam laatste blauwe tram NZTM (2x) en Raadhuisstraat.1 Gekeken wordt vanuit de Damstraat in de richting van de Dam. Het Paleis op de Dam is duidelijk herkenbaar.

Ingekleurd door AI levert dit het volgende resultaat op:

Amsterdam (Dam) in kleur, volgens AI

Kijken we naar de drie andere ‘Amsterdammertje’, dan blijkt dit werk de meeste overeenkomst te vertonen met Amsterdam (Raadhuisstraat), dat in bezit is van een particuliere verzamelaar in Maastricht (zie hier). De twee andere werken, beide in bruintinten, vormen eveneens een paar.

Waar Amsterdam (Dam) na 1976 bleef, is onbekend. Van vijf andere werken uit Hilversum weten we in ieder geval dat ze verkocht werden door de Duitse galeriehouder Alfred Schmela, tijdens of kort na de expositie Van Genk’s phantastische Wirklichkeit in het najaar van 1964 in Düsseldorf. Schmela verkocht in totaal negen tekeningen, waarbij er van vijf alleen zwart-wit afbeeldingen bestaan.2 De eerste van die vijf, Tokio (catalogusnummer 6 uit Hilversum, daar gespeld als ‘Tokyo’), levert voor AI meteen de meeste problemen op. Voor een belangrijk deel komt dit door het feit dat de inkleuring zich moet baseren op een niet heel erg scherpe krantenfoto:3

Tokio | ca. 1955 | gemengde techniek op papier | ca. 44 x 77 cm

Het minst onbevredigende resultaat:

Tokio in kleur, volgens AI

De kleurstelling is duidelijk niet die van andere werken van Van Genk, de helderblauwe lucht is volkomen atypisch. Wel geeft de nieuwe afbeelding een beter idee van hoe het werk eruit heeft gezien, met name voor wat betreft de beeldelementen.

Eveneens door Schmela verkocht werd Keulen, waarvan een niet heel erg goede afbeelding stond in de catalogus bij de Hilversumse tentoonstelling:

Keulen | ca. 1955 | gemengde techniek op papier | ca. 72 x 80 cm

Tot mijn verbazing wist AI hier een heel behoorlijke kleurenversie van te maken:

Keulen in kleur, volgens AI

De lucht is ook hier duidelijk niet ingekleurd zoals Van Genk dit zou hebben gedaan, de verdere kleurstelling is redelijk overtuigend.

(wordt vervolgd)

NOTEN

  1. Zie hier, ook voor afbeeldingen van de vier werken, ↩︎
  2. Nummer zes, Metrostation Opéra, werd verkocht aan het Stedelijk Museum in Amsterdam. De drie overige werken werden in 2000 opgespoord door Nico van der Endt (zie hier). ↩︎
  3. De tekening was de illustratie bij: Bibeb, ‘Wim van Genk: Ik ben een stuk grijs pakpapier’ (Vrij Nederland, 4 april 1964). De foto werd gemaakt door Eddy de Jongh en bevindt zich in het Nederlands Fotomuseum in Rotterdam (inventarisnummer EDJ-2775-4). ↩︎

Aanzet tot een catalogue raisonné (24)

/ Jack van der Weide / Een reactie plaatsen

Dit is het vierentwintigste deel van een aanzet tot een catalogue raisonné van het oeuvre van Willem van Genk.

Vitrine van Museum Dr. Guislain bij de tentoonstelling Outsider art. Creativiteit buiten de kaders (foto Frans Smolders)

WVG-2020

Elandkerk | ca. 1955 | gemengde techniek op papier | ca. 30 x 40 cm | collectie Museum Dr. Guislain, Gent

Beschrijving in de database van Museum Dr. Guislain: ‘Tekening van stadslandschap Den Haag met uitgesneden cirkel in midden. Titel op achterzijde.’

Tekening van de Elandkerk in De Haag, met een uitgeknipte tondo. De tondo is verwerkt in de collage Bouwend ’s Gravenhage (WVG-0052), links onder.

De tekening was te zien tijdens de tentoonstelling Outsider art. Creativiteit buiten de kaders (2015).

WVG-2020

De uitgeknipte tondo uit Bouwend ’s Gravenhage bevindt zich eveneens in de collectie van Museum Dr. Guislain en was te zien tijdens de tentoonstelling Outsider art. Creativiteit buiten de kaders (2015).

Links: uitgeknipte tondo, rechts: Bouwend ’s Gravenhage (detail)

WVG-2021

Musis Sacrum | ca. 1950 | gemengde techniek op papier | ca. 45 x 60 cm | collectie Museum Dr. Guislain, Gent

Tekening van concertgebouw Musis Sacrum in Arnhem. De tekening vertoont overeenkomsten met WVG-0119, onder andere in de manier waarop het groen van de bomen is weergegeven.

WVG-2021

WVG-2022

Knipsel met vogels en vliegtuigen | ca. 1955 | gemengde techniek op papier | ca. 20 x 25 cm | collectie Museum Dr. Guislain, Gent

Afbeelding: Willem van Genk bouwt zijn universum, p. 109 (onder).

Beschrijving in de database van Museum Dr. Guislain: ‘Knipsel met inkttekeningen en kleurpotlood. Geplooid en scheurtjes’.

De afbeelding in Willem van Genk bouwt zijn universum is ondersteboven afgedrukt, te zien aan met name de vogels. Gecombineerd met een ander knipsel uit de collectie van Museum Dr. Guislain blijkt het te gaan om een uitgeknipte helikopter, gebruikt in de collage Märklin (WVG-0059).

De tekening was te zien tijdens de tentoonstelling Outsider art. Creativiteit buiten de kaders (2015).

Links: gecombineerde knipsels, rechts: Märklin (detail)

WVG-2023

Knipsel met bomen | ca. 1955 | gemengde techniek op papier | ca. 20 x 30 cm | collectie Museum Dr. Guislain, Gent

Afbeelding: hier (ook: meer informatie).

Beschrijving in de database van Museum Dr. Guislain: ‘Pentekening met vegetatie, ingekleurd met kleurpotloden. Cirkel uitgeknipt aan de linkerzijde en balpentekeningen’.

De uitgeknipte tondo is verwerkt in de collage Urbanisme et Architecture (WVG-0054).

De tekening was te zien tijdens de tentoonstellingen Outsider art. Creativiteit buiten de kaders (2015) en Aussi Loin qu’ici (2025-2026).

WVG-2024

Vis | ca. 1955 | gemengde techniek op papier | ca. 30 x 40 cm | collectie Museum Dr. Guislain, Gent

Afbeelding: Willem van Genk bouwt zijn universum, p. 28 (boven).

Tekening van een vis die onder water zwemt, in vooral groene, rode en blauwe balpen op bruin papier waaruit rechts boven een vorm is geknipt. Links boven een tekst: ist es eingeboren / hl hinauf und vorwärts singt, / blaue Raum verloren / Lied die Lerche singt. / […]en, über Seen / ach der Heimat strebt” met daaronder (siehe prosa aus die kunst Japans II) / seite 122 Johannes Reinw[…] / Berlin Wolffverlag / 1935.

Het eerste deel van de tekst betreft een verminkt citaat uit Faust van Goethe:

Doch ist es jedem eingeboren
Daß sein Gefühl hinauf und vorwärts dringt,
Wenn über uns, im blauen Raum verloren,
Ihr schmetternd Lied die Lerche singt;
Wenn über schroffen Fichtenhöhen
Der Adler ausgebreitet schwebt,
Und über Flächen, über Seen
Der Kranich nach der Heimat strebt.

Het tweede deel van de tekst lijkt een literatuurverwijzing, die niet klopt. Die Kunst Japans was een boek van Tsuneyoshi Tsuzumi uit 1929. Johannes Reinwald publiceerde in 1935 het boek Italien bij Kurt Wolff Verlag in Berlijn.

WVG-2025

Hongkong | ca. 1955 | gemengde techniek op papier | ca. 40 x 30 cm | collectie Museum Dr. Guislain, Gent

Afbeelding: Willem van Genk bouwt zijn universum, p. 28 (onder links).

Beschrijving in de database van Museum Dr. Guislain: ‘Krabbeltekening over Hong Kong met verschillende kleuren van balpen.’

Schetsmatige tekeningen en teksten in voornamelijk groene, rode en blauwe balpen op bruin papier. De tekeningen en teksten hebben voor een deel betrekking op Japan. Onder meer te lezen zijn de woorden SHIRLEY TEMPLE en HONGKONG, en de woordenreeks “New “Nouveau “Nieuw “Neue’s.

WVG-2026

Bus (uitgeknipt) | ca. 1955 | gemengde techniek op papier | ca. 20 x 30 cm | collectie Museum Dr. Guislain, Gent

Afbeelding: Willem van Genk bouwt zijn universum, p. 108 (boven).

Beschrijving in de database van Museum Dr. Guislain: ‘Knipsel met potlood, inkt, aquarel op papier van spoorwegen met uitgeknipte trein. Geplooid. Opschrift op de achterzijde ‘N.Y.W.S.M. citrosa (‘S) Loosduiken (Den Haag).’

Tekening van een landschap met trein- of tramrails waaruit een bus is geknipt. Het uitgeknipte deel is verwerkt in de collage Bouwend ’s Gravenhage (onder, links van het midden), samen vormt het een tekening van een bus naast een tram- of spoorlijn.

Het opschrift op de achterkant, “N.V. W.S.M.” citosa (S) / Loosduinen (Den Haag), geeft meer informatie. De N.V. Westlandsche Stoomtramweg Maatschappij (W.S.M.) was een een Nederlandse tramwegmaatschappij die personen en goederen door het Westland vervoerde. ‘Citosa’ was een autobusonderneming uit Waddinxveen. (Een bus van Citosa werd van 1961 tot 1965 onder de vlag van Cebuto ingezet voor toeristenvervoer; cf. hier voor een raakvlak tussen Willem van Genk en Cebuto.) Loosduinen is een stadsdeel van Den Haag en een voormalig Westlands tuindersdorp en gemeente.

De tekening was te zien tijdens de tentoonstelling Outsider art. Creativiteit buiten de kaders (2015).

Bouwend ’s Gravenhage (detail)

WVG-2027

Fragment met bloemen | ca. 1955 | gemengde techniek op papier | hoogte ca. 15 cm | collectie Museum Dr. Guislain, Gent

Afbeelding: Willem van Genk bouwt zijn universum, p. 103.

Beschrijving in de database van Museum Dr. Guislain: ‘Knipsel met pentekening en gouache van bloemen. Gekreukt en gescheurd, met loshangende delen.’

Fragment van een (verknipte) tekening met bloemen en straatstenen. In de collectie van Museum Dr. Guislain bevinden zich meerdere vergelijkbare fragmenten.

WVG-2028

Scheveningen | ca. 1955 | gemengde techniek op papier | ca. 50 x 100 cm | collectie Museum Dr. Guislain, Gent

Afbeelding: Willem van Genk bouwt zijn universum, p. 6 (onder).

Beschrijving in de database van Museum Dr. Guislain: ‘Schaatsers, gebouwen en boten. Stuk uitgeknipt.’

Tekening van een strandlandschap met personen, bebouwing en een boot, waaruit een gebouw is geknipt. Het uitgeknipte deel is verwerkt in de collage Bouwend ’s Gravenhage (midden boven), samen is dit een tekening van het (negentiende-eeuwse) Stedelijk Badhuis Scheveningen.

Bouwend ’s Gravenhage (detail)

WVG-2029

Japan | ca. 1960 | gemengde techniek op papier | 21 x 15 cm | collectie Stichting Willem van Genk, Haarlem

Boekje op A5-formaat. Werkstuk over Japan voor de Handelshogeschool in Rotterdam uit 1915/16, door Van Genk bewerkt met aantekeningen, versieringen, literatuurlijsten en extra pagina’s.

Voor meer informatie, zie hier.

WVG-2029

Etsen etc.

/ Jack van der Weide / Een reactie plaatsen

Etsplaat Colonnade

Nogmaals de ets Minsk. Daarop staat een aantal teksten, waarop ik hier en hier ben ingegaan. Die laatste post ging over het woord BERJOSKA aan de onderkant van de ets, met links en rechts daarvan twee ingekaderde teksten in kleinere letters. Een geïnteresseerde lezer van dit blog wist ook deze twee (eigenlijk drie) woorden te ontraadselen. Rechts bleek de naam van de dissidente Wit-Russische dichter JANKA KUPALA (of Koepala) te staan. Koepala (1882-1942) wordt beschouwd als een van de belangrijkste Wit-Russische auteurs van de twintigste eeuw. Hij overleed na een val van de trap in het Hotel Moskva in Moskou.

Het woord links leverde iets meer problemen op. Er lijkt SISCHLOTS te staan, wat op zich niets betekent. Waarschijnlijk gaat het om een spelfout – Van Genk diende in spiegelbeeld schrijven voor de ets – en moest er ‘Sislotsch’ staan, een Duitse benaming (ook wel ‘Swislotsch’ of ‘Swislatsch’) voor de Wit-Russische stad die vooral bekend is onder de naam Swislowitz. De stad is de geboorteplaats van de zionistische politicus en schrijver Schmarjahu Levin (1867-1935). Een andere optie is dat Van Genk wilde verwijzen naar de Wit-Russische rivier die in het Russisch Swislotsch heet.

Minsk (details)

***

Museum Dr. Guislain in Gent bezit de etsplaten van de vier grote etsen van Willem van Genk (voor een vijfde ets zie hier). Op de etsplaat van Tunnel Napels is te zien dat Van Genk aan de rechterkant van de ets een tekst had voorzien, die echter in de afdrukken niet meer als zodanig herkenbaar is. Er lijkt iets te staan als CITA DI NAPOLETANI, in de 3e regel zijn de woorden delle FAME te herkennen, de 4e regel begint met TUTTO.

etsplaat Tunnel Napels in spiegelbeeld (detail)

***

Opvallend is dat de vier grote etsen van Willem van Genk in verschillende kleuren zijn afgedrukt: in zwart, maar ook in rood, sepia, groen en dondergroen. Dat laatste kan eventueel het gevolg zijn van een inktresidu van de groene gang maar de andere kleuren zijn onmiskenbaar. Zelf bezit ik een groene afdruk van Colonnade, ik ken een foto van een sepia afdruk van Minsk en bij Museum Dr. Guislain heb ik nu ook rode afdrukken van Minsk en een groene afdruk van Tunnel Napels gezien.

Op zich is het niet gangbaar om binnen één oplage van een (monochrome) ets afdrukken in verschillende kleuren inkt te hebben – een andere kleur is in principe een ander werk. In het geval van de etsen van Van Genk lijkt er echter te zijn doorgeteld: van bijvoorbeeld Minsk zijn er twee exemplaren in rood, twee in sepia, zeven in zwart en drie onbekend. Samen zijn dat veertien exemplaren, een serie van dertien plus de épreuve d’artist.1 Dit komt overeen met de telling, waarbij er geen enkele overlapping is in de nummering. En ‘niet gangbaar’ betekent natuurlijk niet dat een dergelijke situatie niet mogelijk is. Er zijn geen wetten of geschreven regels.

Minsk 11/13 (detail)

***

Colonnade en Siljaline kennen elke een oplage van 5, Minsk van 13 en Tunnel Napels van 14. De hogere oplagen van Minsk en Tunnel Napels hadden waarschijnlijk te maken met Van Genks beslissing om extra afdrukken te laten maken bij de Haagse etsdrukker Johan D. Scherft die hij kende via Cees Bolding, de onderdirecteur van de Koninklijke Academie voor Beeldende Kunsten in Den Haag. Ook academiestudent Simon Koene was een klant:

Via Willem Minderman, een collega van Dirk van Gelder, kwam ik bij Johan Scherft terecht. Hij was een van de weinige etsdrukkers van het land. Scherft was toen al een oude man en drukte mijn prenten voor een paar gulden per stuk. Hij had een indrukwekkend atelier met een grote Krause-pers, waar de etsinkt van decennia zich als een dikke gerimpelde koek op de spaken van het wiel had afgezet. In een apart kamertje bewaarde hij een groot dik boek, waarin de prenten van vele generaties kunstenaars werden bewaard. Met een zekere vorm van theater vertelde hij dat mijn prenten in dat boek zouden worden opgenomen en hij voorspelde mij een gouden toekomst, net zoals hij dat eerder bij Westerik had gedaan. Ik was zeer gelukkig met zijn complimenten, maar Minderman noemde hem een afzetter, omdat hij te veel geld van een arme student vroeg. Toen ik enige tijd later op een zaterdagmorgen weer eens wat prenten bij hem kwam ophalen, werd de deur door zijn vrouw geopend. Ze vertelde mij het droevige bericht dat haar man de avond daarvoor in het ziekenhuis was opgenomen. Een paar dagen later was hij overleden.2

Scherft had dus, al sinds 1916, de gewoonte om één exemplaar te bewaren van alle door hem gedrukte etsen, grotendeels samengebracht in een album dat uiteindelijk zo’n zeshonderd etsen van circa tweehonderd kunstenaars bevatte. De twee etsen van Van Genk hadden een te groot formaat voor het album; Scherft markeerde ze met vier kruisjes, hetgeen duidde op een geslaagde afdruk. Dit alles volgens zijn kleinzoon, die in 2023 een herinventarisatie van het archief van zijn grootvader maakte. De afdrukken, gedateerd mei 1968, zijn eigendom van de Stichting Collectie Scherft. De Minsk van Scherft is zwart, de Tunnel Napels donkergroen.3

Minks met aantekening Johan D. Scherft (detail)

NOTEN

  1. Museum Dr. Guislain bezit de épreuve d’artist van Minsk (rood), Tunnel Napels (groen) en Siljaline (zwart). ↩︎
  2. E-mail van Simon Koene aan Jack van der Weide, 14 juli 2023. Dirk van Gelder gaf etslessen aan de Koninklijke Academie voor Beeldende Kunsten in de tijd van Van Genk. ↩︎
  3. De kleur donkergroen komt alleen voor bij Tunnel Napels. ↩︎