Maand: mei 2026

Aanzet tot een catalogue raisonné (24)

/ Jack van der Weide / Een reactie plaatsen

Dit is het vierentwintigste deel van een aanzet tot een catalogue raisonné van het oeuvre van Willem van Genk.

Vitrine van Museum Dr. Guislain bij de tentoonstelling Outsider art. Creativiteit buiten de kaders (foto Frans Smolders)

WVG-2020

Elandkerk | ca. 1955 | gemengde techniek op papier | ca. 30 x 40 cm | collectie Museum Dr. Guislain, Gent

Beschrijving in de database van Museum Dr. Guislain: ‘Tekening van stadslandschap Den Haag met uitgesneden cirkel in midden. Titel op achterzijde.’

Tekening van de Elandkerk in De Haag, met een uitgeknipte tondo. De tondo is verwerkt in de collage Bouwend ’s Gravenhage (WVG-0052), links onder.

De tekening was te zien tijdens de tentoonstelling Outsider art. Creativiteit buiten de kaders (2015).

WVG-2020

De uitgeknipte tondo uit Bouwend ’s Gravenhage bevindt zich eveneens in de collectie van Museum Dr. Guislain en was te zien tijdens de tentoonstelling Outsider art. Creativiteit buiten de kaders (2015).

Links: uitgeknipte tondo, rechts: Bouwend ’s Gravenhage (detail)

WVG-2021

Musis Sacrum | ca. 1950 | gemengde techniek op papier | ca. 45 x 60 cm | collectie Museum Dr. Guislain, Gent

Tekening van concertgebouw Musis Sacrum in Arnhem. De tekening vertoont overeenkomsten met WVG-0119, onder andere in de manier waarop het groen van de bomen is weergegeven.

WVG-2021

WVG-2022

Knipsel met vogels en vliegtuigen | ca. 1955 | gemengde techniek op papier | ca. 20 x 25 cm | collectie Museum Dr. Guislain, Gent

Afbeelding: Willem van Genk bouwt zijn universum, p. 109 (onder).

Beschrijving in de database van Museum Dr. Guislain: ‘Knipsel met inkttekeningen en kleurpotlood. Geplooid en scheurtjes’.

De afbeelding in Willem van Genk bouwt zijn universum is ondersteboven afgedrukt, te zien aan met name de vogels. Gecombineerd met een ander knipsel uit de collectie van Museum Dr. Guislain blijkt het te gaan om een uitgeknipte helikopter, gebruikt in de collage Märklin (WVG-0059).

De tekening was te zien tijdens de tentoonstelling Outsider art. Creativiteit buiten de kaders (2015).

Links: gecombineerde knipsels, rechts: Märklin (detail)

WVG-2023

Knipsel met bomen | ca. 1955 | gemengde techniek op papier | ca. 20 x 30 cm | collectie Museum Dr. Guislain, Gent

Afbeelding: hier (ook: meer informatie).

Beschrijving in de database van Museum Dr. Guislain: ‘Pentekening met vegetatie, ingekleurd met kleurpotloden. Cirkel uitgeknipt aan de linkerzijde en balpentekeningen’.

De uitgeknipte tondo is verwerkt in de collage Urbanisme et Architecture (WVG-0054).

De tekening was te zien tijdens de tentoonstellingen Outsider art. Creativiteit buiten de kaders (2015) en Aussi Loin qu’ici (2025-2026).

WVG-2024

Vis | ca. 1955 | gemengde techniek op papier | ca. 30 x 40 cm | collectie Museum Dr. Guislain, Gent

Afbeelding: Willem van Genk bouwt zijn universum, p. 28 (boven).

Tekening van een vis die onder water zwemt, in vooral groene, rode en blauwe balpen op bruin papier waaruit rechts boven een vorm is geknipt. Links boven een tekst: ist es eingeboren / hl hinauf und vorwärts singt, / blaue Raum verloren / Lied die Lerche singt. / […]en, über Seen / ach der Heimat strebt” met daaronder (siehe prosa aus die kunst Japans II) / seite 122 Johannes Reinw[…] / Berlin Wolffverlag / 1935.

Het eerste deel van de tekst betreft een verminkt citaat uit Faust van Goethe:

Doch ist es jedem eingeboren
Daß sein Gefühl hinauf und vorwärts dringt,
Wenn über uns, im blauen Raum verloren,
Ihr schmetternd Lied die Lerche singt;
Wenn über schroffen Fichtenhöhen
Der Adler ausgebreitet schwebt,
Und über Flächen, über Seen
Der Kranich nach der Heimat strebt.

Het tweede deel van de tekst lijkt een literatuurverwijzing, die niet klopt. Die Kunst Japans was een boek van Tsuneyoshi Tsuzumi uit 1929. Johannes Reinwald publiceerde in 1935 het boek Italien bij Kurt Wolff Verlag in Berlijn.

WVG-2025

Hongkong | ca. 1955 | gemengde techniek op papier | ca. 40 x 30 cm | collectie Museum Dr. Guislain, Gent

Afbeelding: Willem van Genk bouwt zijn universum, p. 28 (onder links).

Beschrijving in de database van Museum Dr. Guislain: ‘Krabbeltekening over Hong Kong met verschillende kleuren van balpen.’

Schetsmatige tekeningen en teksten in voornamelijk groene, rode en blauwe balpen op bruin papier. De tekeningen en teksten hebben voor een deel betrekking op Japan. Onder meer te lezen zijn de woorden SHIRLEY TEMPLE en HONGKONG, en de woordenreeks “New “Nouveau “Nieuw “Neue’s.

WVG-2026

Bus (uitgeknipt) | ca. 1955 | gemengde techniek op papier | ca. 20 x 30 cm | collectie Museum Dr. Guislain, Gent

Afbeelding: Willem van Genk bouwt zijn universum, p. 108 (boven).

Beschrijving in de database van Museum Dr. Guislain: ‘Knipsel met potlood, inkt, aquarel op papier van spoorwegen met uitgeknipte trein. Geplooid. Opschrift op de achterzijde ‘N.Y.W.S.M. citrosa (‘S) Loosduiken (Den Haag).’

Tekening van een landschap met trein- of tramrails waaruit een bus is geknipt. Het uitgeknipte deel is verwerkt in de collage Bouwend ’s Gravenhage (onder, links van het midden), samen vormt het een tekening van een bus naast een tram- of spoorlijn.

Het opschrift op de achterkant, “N.V. W.S.M.” citosa (S) / Loosduinen (Den Haag), geeft meer informatie. De N.V. Westlandsche Stoomtramweg Maatschappij (W.S.M.) was een een Nederlandse tramwegmaatschappij die personen en goederen door het Westland vervoerde. ‘Citosa’ was een autobusonderneming uit Waddinxveen. (Een bus van Citosa werd van 1961 tot 1965 onder de vlag van Cebuto ingezet voor toeristenvervoer; cf. hier voor een raakvlak tussen Willem van Genk en Cebuto.) Loosduinen is een stadsdeel van Den Haag en een voormalig Westlands tuindersdorp en gemeente.

De tekening was te zien tijdens de tentoonstelling Outsider art. Creativiteit buiten de kaders (2015).

Bouwend ’s Gravenhage (detail)

WVG-2027

Fragment met bloemen | ca. 1955 | gemengde techniek op papier | hoogte ca. 15 cm | collectie Museum Dr. Guislain, Gent

Afbeelding: Willem van Genk bouwt zijn universum, p. 103.

Beschrijving in de database van Museum Dr. Guislain: ‘Knipsel met pentekening en gouache van bloemen. Gekreukt en gescheurd, met loshangende delen.’

Fragment van een (verknipte) tekening met bloemen en straatstenen. In de collectie van Museum Dr. Guislain bevinden zich meerdere vergelijkbare fragmenten.

WVG-2028

Scheveningen | ca. 1955 | gemengde techniek op papier | ca. 50 x 100 cm | collectie Museum Dr. Guislain, Gent

Afbeelding: Willem van Genk bouwt zijn universum, p. 6 (onder).

Beschrijving in de database van Museum Dr. Guislain: ‘Schaatsers, gebouwen en boten. Stuk uitgeknipt.’

Tekening van een strandlandschap met personen, bebouwing en een boot, waaruit een gebouw is geknipt. Het uitgeknipte deel is verwerkt in de collage Bouwend ’s Gravenhage (midden boven), samen is dit een tekening van het (negentiende-eeuwse) Stedelijk Badhuis Scheveningen.

Bouwend ’s Gravenhage (detail)

WVG-2029

Japan | ca. 1960 | gemengde techniek op papier | 21 x 15 cm | collectie Stichting Willem van Genk, Haarlem

Boekje op A5-formaat. Werkstuk over Japan voor de Handelshogeschool in Rotterdam uit 1915/16, door Van Genk bewerkt met aantekeningen, versieringen, literatuurlijsten en extra pagina’s.

Voor meer informatie, zie hier.

WVG-2029

Etsen etc.

/ Jack van der Weide / Een reactie plaatsen

Etsplaat Colonnade

Nogmaals de ets Minsk. Daarop staat een aantal teksten, waarop ik hier en hier ben ingegaan. Die laatste post ging over het woord BERJOSKA aan de onderkant van de ets, met links en rechts daarvan twee ingekaderde teksten in kleinere letters. Een geïnteresseerde lezer van dit blog wist ook deze twee (eigenlijk drie) woorden te ontraadselen. Rechts bleek de naam van de dissidente Wit-Russische dichter JANKA KUPALA (of Koepala) te staan. Koepala (1882-1942) wordt beschouwd als een van de belangrijkste Wit-Russische auteurs van de twintigste eeuw. Hij overleed na een val van de trap in het Hotel Moskva in Moskou.

Het woord links leverde iets meer problemen op. Er lijkt SISCHLOTS te staan, wat op zich niets betekent. Waarschijnlijk gaat het om een spelfout – Van Genk diende in spiegelbeeld schrijven voor de ets – en moest er ‘Sislotsch’ staan, een Duitse benaming (ook wel ‘Swislotsch’ of ‘Swislatsch’) voor de Wit-Russische stad die vooral bekend is onder de naam Swislowitz. De stad is de geboorteplaats van de zionistische politicus en schrijver Schmarjahu Levin (1867-1935). Een andere optie is dat Van Genk wilde verwijzen naar de Wit-Russische rivier die in het Russisch Swislotsch heet.

Minsk (details)

***

Museum Dr. Guislain in Gent bezit de etsplaten van de vier grote etsen van Willem van Genk (voor een vijfde ets zie hier). Op de etsplaat van Tunnel Napels is te zien dat Van Genk aan de rechterkant van de ets een tekst had voorzien, die echter in de afdrukken niet meer als zodanig herkenbaar is. Er lijkt iets te staan als CITA DI NAPOLETANI, in de 3e regel zijn de woorden delle FAME te herkennen, de 4e regel begint met TUTTO.

etsplaat Tunnel Napels in spiegelbeeld (detail)

***

Opvallend is dat de vier grote etsen van Willem van Genk in verschillende kleuren zijn afgedrukt: in zwart, maar ook in rood, sepia, groen en dondergroen. Dat laatste kan eventueel het gevolg zijn van een inktresidu van de groene gang maar de andere kleuren zijn onmiskenbaar. Zelf bezit ik een groene afdruk van Colonnade, ik ken een foto van een sepia afdruk van Minsk en bij Museum Dr. Guislain heb ik nu ook rode afdrukken van Minsk en een groene afdruk van Tunnel Napels gezien.

Op zich is het niet gangbaar om binnen één oplage van een (monochrome) ets afdrukken in verschillende kleuren inkt te hebben – een andere kleur is in principe een ander werk. In het geval van de etsen van Van Genk lijkt er echter te zijn doorgeteld: van bijvoorbeeld Minsk zijn er twee exemplaren in rood, twee in sepia, zeven in zwart en drie onbekend. Samen zijn dat veertien exemplaren, een serie van dertien plus de épreuve d’artist.1 Dit komt overeen met de telling, waarbij er geen enkele overlapping is in de nummering. En ‘niet gangbaar’ betekent natuurlijk niet dat een dergelijke situatie niet mogelijk is. Er zijn geen wetten of geschreven regels.

Minsk 11/13 (detail)

***

Colonnade en Siljaline kennen elke een oplage van 5, Minsk van 13 en Tunnel Napels van 14. De hogere oplagen van Minsk en Tunnel Napels hadden waarschijnlijk te maken met Van Genks beslissing om extra afdrukken te laten maken bij de Haagse etsdrukker Johan D. Scherft die hij kende via Cees Bolding, de onderdirecteur van de Koninklijke Academie voor Beeldende Kunsten in Den Haag. Ook academiestudent Simon Koene was een klant:

Via Willem Minderman, een collega van Dirk van Gelder, kwam ik bij Johan Scherft terecht. Hij was een van de weinige etsdrukkers van het land. Scherft was toen al een oude man en drukte mijn prenten voor een paar gulden per stuk. Hij had een indrukwekkend atelier met een grote Krause-pers, waar de etsinkt van decennia zich als een dikke gerimpelde koek op de spaken van het wiel had afgezet. In een apart kamertje bewaarde hij een groot dik boek, waarin de prenten van vele generaties kunstenaars werden bewaard. Met een zekere vorm van theater vertelde hij dat mijn prenten in dat boek zouden worden opgenomen en hij voorspelde mij een gouden toekomst, net zoals hij dat eerder bij Westerik had gedaan. Ik was zeer gelukkig met zijn complimenten, maar Minderman noemde hem een afzetter, omdat hij te veel geld van een arme student vroeg. Toen ik enige tijd later op een zaterdagmorgen weer eens wat prenten bij hem kwam ophalen, werd de deur door zijn vrouw geopend. Ze vertelde mij het droevige bericht dat haar man de avond daarvoor in het ziekenhuis was opgenomen. Een paar dagen later was hij overleden.2

Scherft had dus, al sinds 1916, de gewoonte om één exemplaar te bewaren van alle door hem gedrukte etsen, grotendeels samengebracht in een album dat uiteindelijk zo’n zeshonderd etsen van circa tweehonderd kunstenaars bevatte. De twee etsen van Van Genk hadden een te groot formaat voor het album; Scherft markeerde ze met vier kruisjes, hetgeen duidde op een geslaagde afdruk. Dit alles volgens zijn kleinzoon, die in 2023 een herinventarisatie van het archief van zijn grootvader maakte. De afdrukken, gedateerd mei 1968, zijn eigendom van de Stichting Collectie Scherft. De Minsk van Scherft is zwart, de Tunnel Napels donkergroen.3

Minks met aantekening Johan D. Scherft (detail)

NOTEN

  1. Museum Dr. Guislain bezit de épreuve d’artist van Minsk (rood), Tunnel Napels (groen) en Siljaline (zwart). ↩︎
  2. E-mail van Simon Koene aan Jack van der Weide, 14 juli 2023. Dirk van Gelder gaf etslessen aan de Koninklijke Academie voor Beeldende Kunsten in de tijd van Van Genk. ↩︎
  3. De kleur donkergroen komt alleen voor bij Tunnel Napels. ↩︎