St. Bavokerk, Haarlem (detail)
In de Vleeshal aan de Grote Markt in Haarlem is van 3 oktober 2026 tot en met september 2027 de tentoonstelling Outsider Art – 150 jaar outsiderkunst in Nederland te zien. Een deel van de geëxposeerde werken is afkomstig van Stichting Collectie De Stadshof. De werken uit die collectie waren sinds 2002, na de sluiting van museum De Stadshof in Zwolle, in langdurige bruikleen bij Museum Dr. Guislain in Gent. Museum van de Geest en Stichting Collectie De Stadshof zijn recentelijk tot een bruikleenovereenkomst gekomen, waardoor de collectie naar Nederland is teruggekeerd en nu in beheer is van dat museum.
Stichting Collectie De Stadshof bezit een flink aantal werken van Willem van Genk, en bepaald niet de minste. Hun website vermeldt dertien werken op board of papier en vier trolleybusassemblages. Daarnaast bezit de stichting in ieder geval nog de enig bekende losse afdruk van de ets Rondvaart (WVG-0087; zie hier). De tentoonstelling in Haarlem toont drie ‘Stadshof-werken’ van Willem van Genk: Het project Asbery Havana (WVG-067), Microcollage ’73 (WVG-0070) en Zelfportret zwakzinnigen-nazorg (WVG-0096). Ook de collage Centraal Station (WVG-0042) was voor de tentoonstelling voorzien, maar er bleek uiteindelijk geen plaats voor te zijn.
Outsider Art – 150 jaar outsiderkunst in Nederland is een mooie tentoonstelling, waarvan zeker het begin (over het einde van de negentiende eeuw en het begin van de twintigste) ook uitermate informatief is. De Vleeshal is een mooie locatie die op verschillende manieren positief afsteekt bij de donkere en toch enigszins claustrofobische ruimte bij de Hermitage/H’ART in Amsterdam. De afzonderlijke werken verliezen helaas wat van hun uniciteit en bijzonderheid in deze wat overweldigende opstelling, maar de algemene indruk is zeker positief.1
Tentoonstelling 150 jaar outsiderkunst in de Vleeshal in Haarlem, met drie keer Willem van Genk: linksboven Het project Asbery Havana, daaronder Microcollage ’73 en rechts Zelfportret zwakzinnigen-nazorg
Zelfs de werken van Willem van Genk ontkomen er niet aan dat ze enigszins opgaan in het grotere geheel, al zorgt hun kleurrijkheid en kwaliteit (plus een eigen wand) er toch wel voor dat ze extra opvallen. Over de publicatie bij de tentoonstelling ben ik iets minder enthousiast. De meest opvallende fout in de teksten over Van Genk is dat deze ‘in 1964 […] zijn eerste solotentoonstelling bij de Academie’ zou hebben gekregen. Dit is helaas niet waar, die eerste solotentoonstelling vond plaats in Hilversum, bij Steendrukkerij De Jong & Co. Het Viruly-effect slaat weer toe.2
***
De publicatie bij de tentoonstelling in Haarlem maakt eens temeer duidelijk dat titels in het geval van Willem van Genk vaak problematisch zijn. Dat was al zo bij zijn eerste tentoonstelling in 1964 (met o.a. negen werken met de titel Mockba) en duurt voort tot op de dag van vandaag, met de trolleybus- en tramassemblages als hoogte- of zo men wil dieptepunt. In mijn biografie heb ik daar wat uitgebreider aandacht aan besteed,3 op deze plek zal ik mij beperken tot een paar opmerkingen die onder meer werken betreffen die in Haarlem worden getoond.
Addy Persoon-van Genk stuurde in 1971 aan Pieter Brattinga een lijstje met titels van tien werken die haar broer Willem op dat moment recentelijk had gemaakt en die hij eventueel wel wilde verkopen. Slechts enkele van de titels op dit lijstje komen min of meer overeen met de titels waaronder de werken later in boeken, tentoonstellingscatalogi of musea werden genoemd dan wel geregistreerd. Waar een nieuwere benaming eventueel beter zou kunnen zijn, zoals Great Railroads of the World in plaats van Railways, zijn het met name vergelijkbare titels die een verband verduidelijken tussen werken. Zo bleken World Airport, Arthur Hailey Airport 1 en Arthur Hailey Airport 2 op het lijstje te heten Airports I/Tokyo Haneda (Int.), Airports II/Japan Airlines en Airports III/Garuda Indonesia. De twee schilderijen met driedimensionale elementen World Aircraft en Cubaanse Luchthaven hadden van Van Genk de titels World Aircraft I/K.L.M. en World Aircraft II/Cubana Airways gekregen en hoorden dus bij elkaar. En waar een samenhang al duidelijk was, werd deze nog specifieker: Project Asbery I bleek volgens de kunstenaar Het Project Asbery Moskou te heten en Project Asbery II was Het Project Asbery Havanna.
‘Hierbij treft U een lijstje aan, hetwelk Willem mijn broer tijd mij geruime tijd geleden heeft gegeven.’
Een belangrijke factor bij het ontstaan van de nieuwe titels was de catalogus van Galerie De Ark uit 1976 bij de grote tentoonstelling willem van genk. Samensteller Dick Heesen had een aantal werken van nieuwe titels voorzien, waarvan er vele beklijfden. Soms had hij fouten gemaakt of was zijn drang naar bondigheid te groot geweest, zoals in het geval van Rome (eerder St. Pieter in Rome, later Reiseland Italien), Oost Europa (= Kathedraal Pilsen), Architectuur (= Urbanisme et Architecture) of Steden (= Minsk-Mosca). Hij was het ook die de etsen uit 1967 hun min of meer definitieve titels gaf, waarbij Minsk – eigenlijk: Hotel Minsk – een min of meer foutieve naam was die bleef bestaan. Zes werken hadden in de catalogus de titel Amsterdam, eveneens zesmaal kwam Moskou voor. De grote naïeven heette bij Heesen Willem van Genk in het Stedelijk.
In 1998 verscheen de monografie Willem van Genk. Een getekende wereld, met daarin een oeuvrelijst die in de decennia die volgden als maatgevend ging gelden. Nieuwe titels die Heesen in 1976 had bedacht, werden soms overgenomen (Tube Station, Cubaanse Luchthaven, Vervoer USSR) dan wel aangepast (Centraal Station werd Centraal Station Amsterdam, Den Haag werd Bouwend ’s Gravenhage). Werken waarvan men wist of dacht dat ze bestonden, kregen de aanduiding ‘Zonder titel’, vaak met een specificatie tussen haakjes. Soms was er ook sprake van een dubbele titel, waarbij de twee onderdelen werden gescheiden door een schuine streep, zoals New York Strip/Mr. Petrov, Alt Heidelberg/Bergstrasse en Academy Information/Art Expo (= Collage 2000 Beljon Inc.). Microcollage ’73/Studiereis van Beatrix en Claus heette bij Heesen Microcollage ’72 – ’73.
Microcollage ’73 (detail)
***
Het meest recente nummer van het ‘onvoorspelbaar verschijnend tijdschrift’ Rode haring (nummer 18, oktober 2026) bevat een uitgebreid, rijk geïllustreerd artikel over Willem van Genk. Zijn leven en werk worden doorgenomen aan de hand van de tekening Panorama Moskou. Voor belangstellenden: op de website is te lezen hoe losse nummers kunnen worden besteld.
NOTEN
- Voor de tentoonstelling in tekst en beeld, met speciale aandacht voor Van Genk, zie hier. ↩︎
- In de publicatie staat bij de drie werken dat de ondergrond karton is. Dit lijkt me een vertaalfout, het gaat om boardplaatjes die de kunstenaar aan elkaar spijkerde. In alle drie de werken zijn de spijkertjes goed te zien. ↩︎
- Van der Weide, De eenheid van het spinnenweb, ‘Bijlage: Titels en datering’. ↩︎
